ՀԱՅՈՒՆ ԱՉՔԵՐԸ Ո՞ՒՐ ՅԱՌԱԾ ԿԸ ՄՆԱՆ

Ներկայիս հայկական քաղաքական իրականութիւնը կը ներկայացնէ լաբիւրինթոս մը, ուր ո՛չ աջը յայտնի է եւ ո՛չ ալ ձախը: Այս խառնափնթորին մէջ, սակայն, կայ քիչ մը ցցուն գիծ մը, որ յատկանշուած է «դէպի Արեւմուտք» կարգախօսով, չըսելու համար մոլուցքով: (Ժամանակ կար, երբ սփիւռքի մէջ յատկապէս, կար կարգախօս, որ շատերու համար երազանք էր՝ «դէպի երկիր»): 

Անցնող օրերուն երբ կը թերթատէի անցեալի մամուլի էջերը, հանդիպեցայ «Հայուն աչքերը ո՞ւր յառած կը մնան» վերնագիրով գրութեան, որ լոյս տեսած է Յունաստանի մէջ հրատարակուած «Երկունք» պարբերաթերթին մէջ, Ա. տարի, թիւ 2, հինգշաբթի, 13-26 հոկտեմբեր 1922, 1-ին էջ: Գրութեան հեղինակն է Ա[ւետիս] Կ[արապետ] Գալֆայեանը: Գրութեան այժմէականութեան համար զայն կը յանձնենք մեր ընթերցողներու ուշադրութեան: 

* 

Ամէնուն յայտնի է, որ մեր վերջին թագաւորը՝ Լեւոն, իր գահը կորսնցնելէ վերջ, իր կինն ու աղջիկը յանձնեց Երուսաղէմ, իսկ ինքը արքայական մականը ձեռքը՝ ինկաւ քրիստոնհայ թագաւորներու դուռը, շրջեցաւ տունէ տուն, թափառեցաւ, փնտռեց, բայց ի զո՜ւր… Արեւելքի մէջ կորսնցուցածը չգտած Արեւմուտքի մէջ: Այնպէս որ Լեւոնը, կրօնակից գահակալներէ գթութիւն մուրալէ յուսահատ՝ աչքերը յառեց Երկինք… 

Անշուշտ, Լեւոն թագաւորը Արեւմուտքի գահակալներուն մղող ուժը աւելի հին ոլորտներու մէջ պէտք է փնտռել: 

Հայ ցեղին դէպի Արեւմուտք սնուցած հաւա՛տքն էր այս դիւանագիտական ձեռնարկի աղբիւրը: 

Ի զուր չէ, որ ըսած են պատմագիրները, թէ հայը արեւմտնան ցեղ մըն Է, որ բախտի անիւը Արեւելք է նետեր զինքը:

Հայը իր այս անխախտ հաւատքի սիրոյն անհամար զոհեր տուած է պատմութեան ընթացքին եւ դեռ կու տայ, ի գին՝ միայն Յոյսի, եւ տակաւին հայուն աչքերը դէպի Արեւմուտք յառած կը մնան: «Նահանջ Բիւրուց»ը հայ մարզպաններու կեանքը, Բագրատունեաց պատմութիւնը, Խաչակիրներու արշաւանքը լիք են պատմական փաստերով, որոնք ցոյց կու տան, թէ հայը ի վաղուց աչքերը տնկած կը սպասէ Արեւմուտքին: Եւ ահա այդ սպասումը իրեն ինչեր տուած է. Անիի աւերակները, Տիզբոնի բերդերը, հոս ու հոն թողուած դամբանակոյտերը տխուր, շա՜տ տխուր դասեր ունին մեզի աւանդելիք, բոլորն ալ խաւարի մէջ, բոլորն ալ հողի տակ ծածկուած…:

- Ժամանակակից սերունդը դադրա՞ծ է Արեւմուտք նայելէ: 

Նայեցէ՛ք աշտարակեցիներու գունդէն Վէրտէոնի ճակատը մինչեւ Արարայի բարձունքը պերճախօս հողաբլուրներ ունինք: Բիւրաւոր զոհերու հետ միասին մենք մեր քանդուած պալատներու, ազգային օճախներու վերականգնումը կ՚որոնենք Արեւմուտքի մէջ: 

Պերլինի վեհաժողովէն մինչեւ այս օրերս միշտ ազգային «շերեփ» վերցնող ձեռքերու վրայ զօրաւոր հարուածը կը ստանանք Արեւմուտքէն, բայց տակաւին մեր աչքերը յառած կը մնան հո՛ն…: 

Արդեօք մեզի պիտի վիճակի՞ մեր աչքերը բանալ մեր օճախին մէջ, իսկ թէ ոչ մենք ալ վերջապէս մեր աչքերը պիտի շրջենք Երկինք… Ալ՝ հերիք է, քիչ մըն ալ մեր աչքերը շրջենք Արեւելք…: 

Որքա՜ն խորունկ է հայուն հաւատքը եւ որքան անչափելի իր յոյսը:

*

Կարճ գրութիւն մը, որու տողերու ետին խորունկ իմաստ կայ եւ յստակ պատգամ մը՝ Արեւելք նայելու: Արեւելք, այսինքն մե՛նք մեզի: Հայը, ցաւօք, շատո՜նց դադրած է ինքն իրեն նայելէ եւ աչքերը միշտ այս կողմ ու այն կողմ սեւեռած է՝ օգնութեան ակնկալիքով: 

Ո՞ւր է մեր օգնութիւնը. մեր ներսիդին: 

Ո՞վ պիտի երեւան բերէ այդ օգնութիւնը. մե՛նք: 

Ո՞վ պիտի կեանքի կոչէ այդ օգնութիւնը. մեր հոգեւորականներն ու մտաւորականները: 

Ո՞վ պիտի գործածէ այդ օգնութիւնը. մեր եկող սերունդները, որոնք պիտի շարունակեն մեր ժողովուրդի դարաւոր ընթացքը մարդկութեան պատմութեան մէջ: 

Անշուշտ, Արեւմուտքին դռները փակելու կամ արտաքին աշխարհէն մեկուսանալու մասին չէ խօսքը։ Ժամանակակից աշխարհին հետ հաղորդակցիլը, անոր փորձառութենէն օգտուիլը եւ միջազգային յարաբերութիւններ զարգացնելը անհրաժեշտութիւն են։ Բայց երբ մեր յոյսերը կը կապենք միայն ուրիշներու կամեցողութեան, կը մոռնանք մեր սեփական կարելիութիւնները եւ մեր ապագան կը յանձնենք օտար որոշումներու։

Մեր փրկութիւնը ուրիշներու խոստումներուն մէջ չէ, այլ մեր միասնութեան, կազմակերպուածութեան, կրթութեան եւ ազգային արժէքներուն ու աւանդութիւններուն հանդէպ հաւատարմութեան մէջ։ Պէտք է սորվինք մեր խնդիրներուն լուծումները նախ մեր ժողովուրդին ներուժին մէջ փնտռել՝ առանց անտեսելու բարեկամներու աջակցութիւնը։

Հայուն աչքերը պէտք է բացուին իր սեփական տան մէջ։ Պէտք է ճանչնայ իր ուժերը, սրբագրէ իր սխալները եւ ապագան կառուցէ իր ձեռքերով։ Միայն այն ատեն պիտի դադրինք սպասող ժողովուրդ մը ըլլալէ եւ պիտի դառնանք մեր ճակատագիրը կերտող ժողովուրդ։ 

Բայց այս բոլորը կարելի չէ իրագործել միայն գեղեցիկ խօսքերով ու հայրենասիրական կոչերով։ Անհրաժեշտ է, որ մեր ազգային կեանքին մէջ պատասխանատուութեան զգացումը գերակշռէ անձնական շահերէն, որպէսզի մեր քաղաքական միտքը առաջնորդուի հեռատեսութեամբ, իսկ մեր կրթական ու մշակութային հաստատութիւնները նոր սերունդներուն փոխանցեն ո՛չ միայն անցեալի յիշողութիւն, այլ՝ ապագան կերտելու կամքն ու կարողութիւնը։ Ժողովուրդ մը չի՛ կրնար յաւերժ ապաւինիլ իր պատմական փառքին, եթէ ի վիճակի չէ այդ ժառանգութիւնը վերածելու ներկայ ուժի եւ վաղուան տեսլականի։ Մեր պատմութիւնը պէտք է ըլլայ դասագիրք, ո՛չ թէ միայն ողբերգութիւն եւ ափսոսանք անցեալին վրայ. անոր էջերէն պէտք է քաղենք ո՛չ միայն մեր կրած կորուստներուն դառնութիւնը, այլ՝ մեր վերականգնումին անհրաժեշտ իմաստութիւնը։ 

Այսօր, երբ հայկական քաղաքական կեանքը կը գտնուի բարդ ընտրութիւններու առջեւ, կարեւոր է յստակ գիտակցիլ, թէ արտաքին կողմնորոշումները որքան ալ անհրաժեշտ ըլլան, ատոնք չե՛ն կրնար փոխարինել մեր ներքին ամրութիւնը։ Ո՛չ Արեւմուտքը, ո՛չ Արեւելքը մեր փոխարէն պիտի կառուցեն մեր պետականութիւնը, պիտի պահպանեն մեր լեզուն, պիտի աշխուժացնեն մեր մշակոյթը կամ պիտի վերականգնեն մեր ազգային միասնականութիւնը։ Ասոնք մեր պարտականութիւններն են եւ զանոնք ուրիշին վստահիլը կը նշանակէ մեր սեփական ապագային պատասխանատուութենէն խուսափիլ։

Հետեւաբար, հայուն աչքերը ո՞ւր յառած պէտք է մնան։ Ամէն կողմ՝ տեսնելու, սորվելու եւ համագործակցելու համար, բայց առաջին հերթին՝ իր սեփական ժողովուրդին, իր հայրենիքին եւ իր ներքին կարելիութիւններուն ու հանճարին։ Մեր հայեացքը բա՛ց պէտք է ըլլայ աշխարհին, սակայն, մեր քայլերուն ուղղութիւնը պէտք է որոշենք մենք։ Որովհետեւ, ժողովուրդի մը ապագան չի՛ կերտուիր ուրիշներուն տրամադրելիք օգնութիւնը սպասելով, այլ՝ սեփական ուժերուն գիտակցելով եւ զանոնք միաւորելով։ Ժամանակն է, որ հայը դադրի միայն յոյսով ապրող ժողովուրդ ըլլալէ եւ իր յոյսը վերածէ գործի, իր հաւատքը՝ կամքի, իսկ կամքը՝ ազգային վերածնունդի։

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ