ՓՈԽԱՆ ԴԱՄԲԱՆԱԿԱՆԻ. Ի ՅԻՇԱՏԱԿ ՇԱՀԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆԻԻ

Վերջերս, Նիւ Եորք այցելութեանս ընթացքին, մօտիկ բարեկամ մը ինծի լուր տուաւ, որ Շահանը ծանր հիւանդ է եւ հիւանդանոց փոխադրուած։ Այս լուրը լսելով՝ սիրտս ծանրացաւ։ Առանց յապաղելու գացի այցելելու իրեն՝ իմ սիրելի, հարազատ եւ խորապէս յարգելի Շահանին։

Երբ իր սենեակը մտայ, զինքը տեսայ հիւանդանոցի մահիճին վրայ՝ մարմնապէս տկարացած, բայց, հոգեպէս տակաւին արթուն ու ներկայ։ Զիս տեսնելով՝ անոր դէմքին վրայ անմիջապէս լուսեղէն ժպիտ մը բացուեցաւ։ Այդ ժպիտը ինծի համար սովորական ողջոյն մը չէր. անիկա ներքին ուրախութեան, մտերմութեան եւ անխօս սիրոյ արտայայտութիւն մըն էր։ Այդ պահուն խորապէս զգացի, թէ որքան թանկ էր այդ հանդիպումը։

Նստայ իր մահիճին քով եւ երկար տարիներու հարազատներու պէս սկսանք խօսիլ։ Մօտաւորապէս մէկուկէս ժամ զրուցեցինք եւ հիմնական խօսողը ինքն էր։ Շահանը բացաւ իր սիրտը։ Խօսեցաւ այնպիսի անկեղծութեամբ, պարզութեամբ ու վստահութեամբ, թէ մարդ չի կրնար անտարբեր մնալ։ Ան կը բաժնէր իր յուզումները, իր մտահոգութիւնները, իր ներքին ապրումները։ Երբեմն խօսքերը կը հոսէին հանդարտ, երբեմն՝ ծանրութեամբ, բայց, միշտ ճշմարիտ էին։ Այդ զրոյցին մէջ ես դարձեալ տեսայ այն Շահանը, զոր տարիներ շարունակ ճանչցած էի՝ զգայուն, ազնիւ, խորունկ, ներքին գեղեցկութեամբ մարդ։

Այդ հանդիպման ընթացքին սրտիս մէջ ունեցայ այն խոր զգացումը, թէ Շահանը՝ այս բազմաշնորհ ու օժտեալ հայորդին, կամաց-կամաց կը պատրաստուէր իր մեծ ճամբորդութեան։ Չեմ կրնար բացատրել, բայց, իր խօսքին մէջ, իր լռութիւններուն մէջ, նոյնիսկ իր հայեացքին մէջ կար այնպիսի հաշտութիւն մը, որ կը յիշեցնէր մարդուն, թէ երբ կեանքի երեկոն մօտենայ, հոգին երբեմն աւելի պարզ կը տեսնէ այն, ինչ որ աչքերը չեն կրնար տեսնել։ Յիշեցի Տիրոջ մխիթարական խօսքը. «Ձեր սիրտերը մի խռովէք»։ Այդ խօսքը կարծես անտեսանելի կերպով ներկայ էր մեր հանդիպման մէջ։

Մեր զրոյցը տակաւին կարելի էր երկարել։ Անկեղծօրէն, չէի ուզեր այդ պահը աւարտէր։ Բայց, ուրիշ ժամադրութեան մը հասնելու համար ստիպուած էի մեկնելու։ Նախքան ելլելս, ներքին մղումով իրեն հարցուցի. «Շահան, կ՚ուզե՞ս որ աղօթենք»։ Ան խօսքով չպատասխանեց, բայց, գլուխի մեղմ շարժումով իր դրական պատասխանը տուաւ։ Այդ լուռ հաւանութիւնը շատ աւելի խոր էր՝ քան բազում բառեր։

Մօտեցայ, ձեռքէն բռնեցի եւ սկսայ աղօթել։ Ան աչքերը փակեց։ Այդ պահը բառերով ամբողջովին նկարագրել դժուար է։ Իր ձեռքի ջերմութիւնը կը խօսէր։ Զգացի, թէ ան խոր ապրումներու մէջ էր։ Բայց, այդ ջերմութեան մէջ նաեւ կը զգացուէր խաղաղութիւն, հանդարտութիւն, նոյնիսկ մխիթարութիւն։ Կարծես աղօթքի այդ կարճ պահուն ամէն բան լռեց՝ հիւանդութեան ցաւը, մարմնի տկարութիւնը, սրտի տագնապը եւ մնաց միայն մարդն ու իր Աստուածը։ Ես հոգիիս մէջ շատ յստակ զգացի, թէ Տիրոջ խաղաղութիւնը հոն ներկայ էր. այն խաղաղութիւնը, զոր աշխարհ չի կրնար տալ։

Այդ վերջին հանդիպումը ինծի համար դարձաւ օրհնուած յիշատակ մը։ Անիկա միայն հիւանդ ընկերոջ մը այցելութիւն չէր. անիկա հոգիէ-հոգի հանդիպում մըն էր, որուն մէջ կար սէր, վստահութիւն, ճշմարտութիւն եւ լուռ աղօթք։ Երբ այսօր Շահանին մասին կը մտածեմ, առաջին հերթին իր տաղանդները չեն անցնիր միտքէս՝ որքան ալ անոնք մեծ ու նշանակալից եղած ըլլան։ Առաջին հերթին կը յիշեմ մարդը՝ իր ազնուութիւնը, իր սրտին մաքրութիւնը, իր նրբազգացութիւնը, իր մտերմութիւնը, իր ներկայութեան ջերմութիւնը։

Շահանը շատերուն համար եղաւ արուեստագէտ, մտաւորական, մշակոյթի մարդ։ Բայց, ինծի համար ան նաեւ մարդ մըն էր, որուն մօտ կարելի էր նստիլ, սիրտ բանալ, լռել եւ հասկցուիլ։ Այդպիսի մարդիկ հազուադէպ են։ Անոնք իրենց շուրջը ո՛չ միայն խօսք, այլեւ լոյս կը ձգեն։ Շահանը այդպիսի ներկայութիւն մըն էր։

Այսօր, երբ ցաւով կը յիշենք իր մեկնումը, մեր սուգին մէջ նաեւ շնորհակալութիւն մը կայ։ Շնորհակալութիւն առ Աստուած, որ մեզի տուաւ Շահանին ներկայութիւնը, իր բարեկամութիւնը, իր մշակոյթը, իր ազնիւ հոգին։ Եւ եթէ մեր սիրտերը այսօր ծանր են, ապա դարձեալ կը լսենք Տիրոջ մխիթարական խոստումը. «Երանի սգաւորներուն, որովհետեւ անոնք պիտի մխիթարուին»։

Կը հաւատամ, թէ Շահանը հիմա հանգիստի մէջ է՝ այն խաղաղութեան մէջ, զոր մենք այդ օրը աղօթքի պահուն միայն ակնթարթ մը զգացինք։ Թող Տէրը ընդունի իր հոգին իր լոյսին, իր սիրոյն եւ իր յաւիտենական խաղաղութեան մէջ։ Իսկ մեզի շնորհէ ուժ՝ սիրով յիշելու, երախտագիտութեամբ ապրելու եւ յոյսով շարունակելու մեր ճամբան։

Շահան Արծրունիի յիշատակը օրհնեալ եւ լուսաւոր մնայ։

ԽԱԺԱԿ ԱՐՔ. ՊԱՐՍԱՄԵԱՆ