ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԸ ԴԱԴՐԵՑՆԵԼ, ՓՐԿԵԼ ԳԵՏԵՐԸ

Մինչեւ ե՞րբ մարդիկ պիտի պատերազմին եւ անտեսեն սպառնացող ծանր վտանգներ, որոնց շարքին՝ աշխարհի գետերու չորացման հոլովոյթը: Մինչեւ ե՞րբ զէնք արտադրող փոքրամասնութիւն մը պիտի շարունակէ քանդել մեծամասնութեան մը կեանքը եւ երկիրը: Գետերը սկսած են չորնալ: Այս մասին ահազանգ կը հնչեցնէ «Տը Կարտիըն» թերթը:

*

Աշխարհի գետերը կը գտնուին փլուզման եզրին:

Կրնա՞նք փրկել զանոնք, քանի ուշ չէ:

Աշխարհի ամենէն մեծ գետերու մակդիրները՝ «մեծ գետ», «բոլոր գետերը կլլող գետ», «մայր Գանգես» եւ «հին հայր Թայմզ», կը պատկերացնեն այն մասին, թէ մենք ի՛նչ կը զգանք անոնց նկատմամբ: Անոնք կը կերակրեն եւ ջուր կու տան մեզի եւ բազմատեսակ անասուններու: Անոնք կը կրեն մեր առեւտուրը, բայց նաեւ զովացուցիչ ըմպելիք են տաք օրերուն:

Անոնք ջիղեր հանդարտեցնողներ են, մխիթարութեան, հիացմունքի եւ յարգանքի աղբիւրներ:

Բայց եւ այնպէս, աշխարհի բազմաթիւ գետեր կը տառապին՝ հանդիպելով բնապահպանական զանազան մարտահրաւէրներու: Համաշխարհային օդերեւութաբանական կազմակերպութեան (ՀՕԿ) հրապարակած նոր զեկոյցը ցոյց կու տայ, որ 2025 թուականին աշխարհի գետերը ապրած են վերջին երեք տասնամեակներու ամենէն չոր տարիներէն մէկը:

Մենք տարիներ շարունակ կեդրոնացած ենք ջրային խնդիրներու վրայ:

«Մեր գետերը» նոր նախագիծը ընթացք առաւ վերջերս: Յառաջիկայ տարի աւելի մանրամասն կ՚ուսումնասիրուի աշխարհի գետերու լաւ եւ վատ վիճակը:

Մեր գետերուն կապուած՝ կ՚ուզենք աւելի խոր ուսումնասիրել կլիմայի փոփոխութեան հետեւանքները: Երաշտը արդէն իսկ կը հարուածէ գետային համակարգերը, ինչպէս Ամազոնը եւ Լա Պլանտան՝ Լատինական Ամերիկայի մէջ, բայց կան նաեւ մարտահրաւէրներ՝ կապուած մեր սառցադաշտերու հալելուն նոր ժամանակացոյցի եւ անձրեւներու փոփոխութեան: Հնդկաստանի Գանգեսը եւ Պրահմապուտրան տուժած են տարեկան անձրեւներու եղանակի փոփոխութիւններէն:

Նոյնիսկ Ափրիկէի հզօր Քոնկօ գետը՝ աշխարհի ամենէն խորունկ գետը (այն երկու անգամ կը հատէ հասարակածը), տուժած է կլիմայական ճգնաժամէն՝ վերջին քանի մը տասնամեակներու ընթացքին դանդաղ չորնալով անձրեւներու սակաւութեան, Ատլանտեան ովկիանոսի կեդրոնական-արեւելեան արեւադարձային հատուածին մէջ ծովու մակերեւոյթի ջերմաստիճանի բարձրացման պատճառով: Սակայն մենք կ՚ուզենք նաեւ ուսումնասիրել մարդկային այլ ազդեցութիւններ:

Մեր գետերուն մեծ մասը չափազանց շատ կ՚օգտագործուի՝ սկսած իրենց ակունքներէն մինչեւ ծով թափիլը:

Քաղաքական պայքարներ կ՚ընթանան այն մասին, թէ ինչպէ՛ս պէտք է բաշխուի այդ ջուրը՝ թէ՛ դրացի պետութիւններու միջեւ (Քոլորատօ), թէ՛ կարգ մը պարագաներու՝ այնպիսի երկիրներու միջեւ, ինչպէս՝ Եգիպտոսն ու Եթովպիան, որոնք վերջերս լուծած են Նեղոսի բաժանման շուրջ տարակարծութիւնը, դիւանագիտական երկարատեւ ջանքերէ ետք:

Կարգ մը պարագաներու, ինչպէս է Միսիսիփի գետի համակարգը, չափազանց շատ նախագիծներու համար կ՚օգտագործուի, իսկ իշխանութիւնները երկմտանքի մէջ են՝ գտնելու իրենց ստեղծած խնդիրները լուծելու ուղիներ: Գետաբերանը փորուած է մուտքը բարելաւելու համար, բայց բնակիչները այժմ կը պայքարին ովկիանոսի ներխուժման դէմ:

ՁԵՒԻ ԳԱԳԱԹՆԱԿԷՏ

Մենք մեր գետերը դրած ենք խիստ վերահսկողութեան տակ, բայց հիմա, շատ մը վայրերու մէջ, տեղական իշխանութիւնները կը ձգտին զանոնք կրկին ազատել:

Չինաստան հսկայական գումարներ ներդրած է Եանկցէ գետը վերականգնելու համար եւ կը տեսնէ արդիւնքները: Ձուկերու կենսազանգուածի կրկնապատկումը եւ վտանգուած տեսակներու վերականգնումը ցոյց կու տան, որ կառավարութեան միջոցառումները կը սկսին գործել՝ ըստ կենսաբաններու:

Աղտոտման եւ կոյուղիի խնդիրը ծանօթ է, բայց հակառակ անոր՝ այդ նուազ զայրացնող չի դառնար:

Տարիներու ընթացքին հաղորդուած է Անգլիոյ գետեր թափուող մեծաքանակ կոյուղիի մասին եւ կարգ մը վայրերու մէջ քաղաքապետարանները հիմա կը միջամտեն՝ փորձելով վերականգնել հսկողութիւնը: Սակայն Անգլիա միակ երկիրը չէ, որ թունաւորած է իր գետերը:

Պուէնոս Այրէսի Ռեկոնկիստա գետը Արժանթինի երկրորդ ամենէն ապականած գետն է (Ռիաչուելոյէն ետք): Գիտնականները վերջերս ստեղծած են լուծում մը եւ գետի շրջակայքը գտնուող քաղաքապետարանները այս ուղղութեամբ քայլեր կը ձեռնարկեն:

Յաջորդ տարուան ընթացքին մենք այս նախագիծի շրջանակներու մէջ կ՚ուսումնասիրենք այս պատմութիւնները եւ կ՚անդրադառնանք մեր գետերու նկատմամբ մեր սեփականութեան զգացողութեան, այն սիրոյն եւ կիրքին, որ մարդիկ կը զգան անոնց նկատմամբ:

2025 ԹՈՒԱԿԱՆԸ ԱՇԽԱՐՀԻ ԳԵՏԵՐՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԱՄԵՆԷՆ ՉՈՐ ՏԱՐԻՆԵՐՈՒ ՇԱՐՔԻՆ ԷՐ, ՑՈՅՑ ԿՈՒ ՏԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

Աշխարհի գետերը 2025 թուականին ապրած են վերջին երեք տասնամեակներու ամենէն չոր տարիներէն մէկը, ցոյց տուած է համաշխարհային ջրային պաշարներու համապարփակ ուսումնասիրութիւնը:

ՀՕԿ-ի կողմէ համաշխարհային ջուրի ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ աշխարհի ջրային խնայողութիւններու պահեստներու նուազում:

Գետնի վրայ կամ անոր տակ պահուող քաղցրահամ ջուրերու քանակը, ներառեալ՝ ստորգետնեայ ջուրերը, լիճերը, գետերը, ձիւնը, հողի եւ բոյսերու ու ծառերու ներսը սառոյցէ խոնաւութիւնը, անցեալ տարի ամբողջ աշխարհի մէջ բնականէն 42 առ հարիւրով ցած էր:

Կլիմայական ճգնաժամի ազդեցութիւնը ծայրայեղ եղանակային պայմաններու վրայ եւ, այսպէս կոչուած, եղանակային փլուզումներու յառաջացումը կը յանգեցնեն աւելի անկանխատեսելի աղէտի:

Սառցադաշտերու հալելէն մինչեւ ծայրայեղ երաշտներ եւ յանկարծակի ջրհեղեղներ, աշխարհի գետերը կը տատանին չափազանց շատ եւ չափազանց քիչ ջուրի միջեւ:

Վերջին եօթ տարիներու ընթացքին աշխարհի մէջ գետերու «բնականոն» հոսքը նուազած է 1991 թուականէն ի վեր:

«2025 թուականին, որ պատմութեան մէջ ամենէն տաք տարիներէն մէկն էր, գետերու միայն շուրջ մէկ երրորդը կը գտնուէր բնական սահմաններու մէջ, մինչ համաշխարհային գետաւազանի տարածքի 36 առ հարիւրի գետային հոսքը բնականէն ցած կամ զգալիօրէն ցած էր, իսկ 21 առ հարիւրով՝ բնականէն բարձր եւ զգալի բարձր», կը նշուի Համաշխարհային ովկիանոսի մետաքսի կազմակերպութեան ուսումնասիրութեան մէջ, որ կատարուած է 13 համաշխարհային ջրատարրալուծման նորաձեւ միջոցներով եւ դիտարկուած՝ եղանակային տուեալներով պայմանաւորուած:

Մասնագէտ Սելեստէ Սոլոն ըսած է. «Մենք կը սպառենք այդ խնայողութիւնները: Համաշխարհային ցամաքային ջրային պաշարները 2014-2016 թուականներէն ի վեր նուազելու միտում ցուցաբերած են՝ տասնամեակներ շարունակուող կայուն ազդանշան»:

Անցեալ տարի, չորրորդ տարին ըլլալով անընդմէջ, աշխարհի 19 մեծ սառցադաշտային շրջաններէն իւրաքանչիւրը կորսնցուց սառոյցէ զանգուածը:

Սառցադաշտերը 1990-ական թուականներէն ի վեր ամենէն մեծ սառոյցէ զանգուածի կորուստը արձանագրած են եւ ամենէն մեծ կորուստները վերջինն են:

Միայն 2025 թուականին սառոյցէ զանգուածի կորուստը կազմած է 400 միլիառ թոն, որ 1,1 միլիմեթրով կը բարձրացնէ համաշխարհային ծովու մակարդակը:

Վերլուծութիւնը ջուրի ամբողջ ծիրի համապարփակ, գիտականօրէն հիմնաւորուած նշում է, որ կը ներառէ՝ գետերու հոսքերը, ստորգետնեայ ջուրերը, գոլորշիացումը, ցամաքային ջուրերու կուտակումը, նաեւ՝ ձիւնն ու սառոյցը: Համաշխարհային բնապահպանական կազմակերպութեան ջրաբուժութեան տնօրէն Ուէյն Ճենքինսըն նշած է, որ հետազօտութիւնը կոչ կ՚ընէ գործել՝ նկատի առնելով ջրային միջոցներու շարունակական նուազումի համաշխարհային պատկերը:

«Մենք պէտք է կրկնապատկենք մեր ջանքերը՝ համաշխարհային ջրային միջոցներու վերաբերեալ մեր պատկերացումները բարելաւելու համար։ Այդ կը պահանջէ տուեալներու հաւաքագրման եւ փոխանակման յաւելում: Այսպէսով մենք կը բարձրացնենք մարդոց կեանքի եւ բարեկեցութեան պատկերացումները եւ պաշտպանութիւնը», ըսաւ ան:

Ուսումնասիրութիւնը կը հրապարակուի այն ժամանակ, երբ աշխարհի գետերը կը պայքարին կլիմայական ճգնաժամի պատճառով յառաջացած երաշտներու, ապականման եւ գերշահագործման հետեւանքով յառաջացած բազմաթիւ սպառնալիքներու դէմ:

Մեր գետային համակարգերու վրայ ազդեցութիւնը ուղղակի հետեւանքներ ունի մարդոց, անոնց բարեկեցութեան եւ համաշխարհային տնտեսութեան համար:

Այս ամրան Տանուպի ջուրի մրցանշային ցած մակարդակը աննախընթաց ուժանիւթային ճգնաժամ ստեղծեց Հունգարիոյ եւ Ռումանիոյ մէջ, չէ՞ որ անոնց բոլոր կորիզային շարժիչները, բացի մէկէն, ստիպուած էին փակուիլ, քանի որ գետը չափազանց ցած էր սառեցնելու համար անոնց ջուր մատակարարելու:

Միսիսիփի գետը, որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու 50 շրջաններու ջուրի հիմնական աղբիւրն է, կը սպառնայ քիմիական աղտոտուածութեամբ, որ Մեքսիքայի ծոցին մէջ ստեղծած է մեռեալ գօտիներ, ծովու մակարդակի բարձրացումով, որ կ՚արագացնէ ճահիճներու կորուստը եւ աղի ջուրի թափանցումը, նաեւ՝ պարբերական երաշտներով: Ափրիկէի մեծ գետերը՝ Նեղոսը, Նիկերը եւ Զամպեզին, լուրջ սպառնալիքի տակ են ծանր աղտոտուածութենէն եւ կլիմայական պայմաններէն բխող երաշտներէն, որոնք կ՚իջեցնեն ջուրի մակարդակը եւ կը վնասեն կենսոլորտին, բնութեան:

Անգլիոյ մէջ ո՛չ մէկ գետ ունի լաւ ընդհանուր բնապահպանական եւ քիմիական վիճակ: Անոնք կը տուժեն կոյուղիի եւ գիւղատնտեսական գործունէութեան պատճառով յառաջացած ապականման ազդեցութեան եւ ջուրի չափէն աւելի արդիւնահանման թունաւոր համադրութենէն:

Համաշխարհային ովկիանոսի մաւրիկեան կազմակերպութեան (ՀՄԿ) հետազօտութիւնը ցոյց կու տայ, որ գետերուն սպառնացող վտանգը կը շարունակուի, իսկ կարգ մը պարագաներու՝ կ՚արագանայ:

2025 թուականին, եօթներորդ տարին ըլլալով անընդմէջ, «բնական» պայմաններ ունեցող գետաւազաններու թիւը յստակ փոքրամասնութիւն կը կազմէր՝ տատանելով 34-էն 38 առ հարիւրի սահմաններու մէջ, համեմատած՝ 1991-էն 2020 թուականներու ընթացքին բնական պայմաններու մէջ գտնուող միջին 46 առ հարիւրի հետ:

ՀՕԿ-ի վերլուծութեան հինգ տարիներու ընթացքին՝ 2021-2025 թուականներուն, Ամազոնի եւ Լա Պլատայի աւազաններու մեծ մասին մէջ, Հիւսիսային Ամերիկայի, Կեդրոնական եւ Արեւելեան Ափրիկէի մէջ, Կեդրոնական Ասիոյ եւ Միջին Արեւելքի գետերու հոսքերը բնական մակարդակէն ցած եղած են:

Գետերու հոսքը բնականէն ցած կամ շատ ցած էր, ինչ որ ազդած է Հիւսիսային Ամերիկայի մեծ մասի, Հարաւային Ամերիկայի Լա Պլատա եւ Սան Ֆրանսիսքոյի աւազաններու, Արեւելեան Եւրոպայի աւազաններու, Միջին Արեւելքի եւ Կեդրոնական Ասիոյ վրայ:

Վերջին հինգ տարիներու ընթացքին ամբողջ աշխարհի մէջ ազգային օդերեւութաբանական եւ ջրատարրալուծման ծառայութիւնները յայտնած են մրցանիշային ջրհեղեղներու եւ երաշտներու մասին: Կարգ մը վայրերու իրադարձութիւններու միջեւ ինկած ժամանակամիջոցին վերականգնման ժամանակ չէ եղած:

ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

«Ազդակ», Լիբանան