ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԱՄԲՈԽԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ

Ժողովրդավարութիւն եւ ամբոխավարութիւն. այս երկու հասկացութիւնները մարդկային քաղաքական պատմութեան մէջ միշտ ապրած են իրարու կողքին՝ երբեմն հակադրուած, երբեմն ալ վտանգաւոր կերպով խառնուած։ Թէեւ առաջինը կը ներկայանայ որպէս ազատութեան, մասնակցութեան եւ հանրային կամքի արտայայտութեան ձեւ, երկրորդը՝ կեղծ խօսքի, հռետորական մոլորեցման եւ ամբոխի զգացումներուն վրայ խաղալու արուեստն է։ Սակայն, պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ ժողովրդավարութիւնը երբեմն կրնայ դառնալ այն հողը, ուր ամբոխավարութիւնը կը ծլի՝ աճելով ազատ խօսքի եւ ընտրութեան պայմաններուն մէջ։

Ժողովրդավարութեան եւ ամբոխավարութեան փոխյարաբերութիւնը մարդկային քաղաքական փորձառութեան ամենաբարդ եւ միեւնոյն ժամանակ ամենավտանգաւոր հանգոյցներէն մէկն է։ Այս երկու երեւոյթները, թէեւ առաջին հայեացքով կը թուին հակադիր, իրականութեան մէջ կը բաժնեն նոյն տարածքը՝ հասարակութիւնը, լեզուն, հանրային կարծիքը եւ իշխանութեան ձեւաւորման մեքանիզմները։ Ժողովրդավարութիւնը կը խոստանայ ազատութիւն, բազմակարծութիւն եւ մասնակցութիւն, մինչդեռ ամբոխավարութիւնը այդ նոյն դաշտին մէջ կը փորձէ ղեկավարել ո՛չ թէ գաղափարներով, այլ զգացական մղումներով, պարզեցուած պատկերներով եւ հռետորական մոլորեցմամբ։

Ժողովրդավարութեան էութիւնը, իր ամենախորքային իմաստով, կը կայանայ այն գաղափարին մէջ, որ իշխանութիւնը կը բխի ժողովուրդէն։ Ժողովուրդը ո՛չ միայն ընտրող է, այլեւ քաղաքական իմաստի ստեղծող։ Սակայն,այս համակարգը իր մէջ կը կրէ ներքին վտանգ մը․ երբ քաղաքացին չի մասնակցիր խորքային մտածողութեամբ, այլ կ՚առաջնորդուի զգացական ազդակներով, պատկերներով եւ պարզեցուած խոստումներով, ապա քաղաքական դաշտը աստիճանաբար կը փոխակերպուի հռետորական մրցավազքի։

Ժողովրդավարութեան խորքային գաղափարը այն է, որ ժողովուրդը ինքն է իր ճակատագրի որոշողը։ Սակայն, «ժողովուրդ» հասկացութիւնը ինքնին միասնական չէ․ ան կազմուած է տարբեր խաւերէ, կրթական մակարդակներէ, ընկերային փորձառութիւններէ եւ աշխարհայեացքներէ։ Այս բազմազանութիւնը, որ ժողովրդավարութեան ուժը կը կազմէ, միեւնոյն ժամանակ կը դառնայ անոր խոցելիութիւնը։ Երբ հանրային դաշտը չ՚ապահովեր խորքային քննարկման մշակոյթ, այդ բազմազանութիւնը կը վերածուի մասնատուած, երբեմն հակասական զգացական զանգուածի, որուն հետ աշխատիլը աւելի դիւրին է հռետորական պարզեցումներով, քան բարդ փաստարկներով։

Ամբոխավարութիւնը այստեղ կը դառնայ գործիք մը, որուն միջոցով քաղաքական գործիչը ո՛չ թէ կը փորձէ համոզել բանականութեան միջոցով, այլ կը շարժէ ամբոխի վախերը, յոյսերը եւ զայրոյթը։ Ան կը պարզեցնէ բարդ իրականութիւնը մինչեւ այն աստիճան, որ զայն դառնայ դիւրաւ սպառելի պատմութիւն մը՝ բարիներու եւ չարերու կոշտ բաժանումով։ Այս գործընթացին մէջ ճշմարտութիւնը կը կորսուի, իսկ քաղաքականութիւնը կը վերածուի ներկայացման մը, ուր կարեւորը ո՛չ թէ բովանդակութիւնն է, այլ ազդեցութիւնը։

Պղատոնի նման հին մտածողներ արդէն զգուշացուցած էին այս վտանգի մասին։ Անոր համար ժողովրդավարութիւնը, եթէ ան չի հիմնուիր կրթութեան եւ բարոյական ինքնագիտակցութեան վրայ, կրնայ հեշտօրէն սահիլ դէպի ամբոխավարութիւն։ Պղատոն կը տեսնէր, որ երբ հասարակութիւնը կը սկսի առաջնորդուիլ միայն հաճոյքով եւ անմիջական ցանկութիւններով, ապա կը ծնի առաջնորդ մը, որ կը խօսի ո՛չ թէ ճշմարտութեան մասին, այլ այն մասին՝ ինչ որ ժողովուրդը կ՚ուզէ լսել։

Ժամանակակից աշխարհին մէջ այս երեւոյթը աւելի բարդացած է։ Զանգուածային լրատուութեան միջոցներու արագութիւնը, ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը եւ տեղեկութեան անընդհատ հոսքը ստեղծած են նոր միջավայր մը, ուր ամբոխավարութիւնը կրնայ տարածուիլ աւելի արագ, քան երբեք։ Խօսքը այլեւս միայն հրապարակային ելոյթներու մասին չէ, այլեւ պատկերներու, վերնագրերու եւ կարճ հաղորդագրութիւններու, որոնք կը ձեւաւորեն հանրային կարծիքը առանց խորքային վերլուծութեան։

Այստեղ ժողովրդավարութիւնը կը գտնուի լուրջ մարտահրաւէրի առջեւ։ Եթէ քաղաքացին չի զարգացներ քննադատական մտածողութիւն, ապա ան հեշտօրէն կրնայ դառնալ ո՛չ թէ որոշող, այլ մոլորուող տարր մը։ Այս իմաստով ամբոխավարութիւնը ո՛չ միայն անհատական երեւոյթ մըն է, այլ համակարգային վտանգ մը, որ կը սնանի այն պահուն, երբ հանրութիւնը կը դադրի հարց տալէ։

Սակայն, այս ամբողջին մէջ պէտք չէ տեսնել ժողովրդավարութիւնը որպէս դատապարտուած համակարգ։ Ընդհակառակը, ան իր մէջ կը կրէ նաեւ ինքնամաքրման կարողութիւն։ Երբ կրթութիւնը, քաղաքացիական գիտակցութիւնը եւ ազատ քննարկման մշակոյթը կը զարգանան, ապա ամբոխավարութեան ազդեցութիւնը կը նուազի։ Քաղաքացին, որ կը սորվի տարբերել փաստը զգացական մոլուցքէն, կը դառնայ ժողովրդավարութեան իսկական պահապանը։

Այսպիսով, ժողովրդավարութիւն եւ ամբոխավարութիւն պարզապէս հակադիր երեւոյթներ չեն։ Անոնք միեւնոյն իրականութեան երկու երեսակներն են՝ մէկը իտէալական, միւսը՝ վտանգաւոր ստուերը։ Պայքարը անոնց միջեւ կը շարունակուի ո՛չ միայն քաղաքական հարթակներու վրայ, այլեւ մարդու ներքին աշխարհին մէջ՝ բանականութեան եւ զգացականութեան, ճշմարտութեան եւ հաճոյքի, պատասխանատուութեան եւ դիւրութեան միջեւ։

Ի վերջոյ, ժողովրդավարութիւնը եւ ամբոխավարութիւնը կը գտնուին մշտական լարուածութեան մէջ։ Առաջինը կը պահանջէ համբերութիւն, խորութիւն եւ պատասխանատուութիւն, իսկ երկրորդը՝ արագութիւն, պարզութիւն եւ զգացական ազդեցութիւն։ Այս հակադրութիւնը ո՛չ թէ կարելի է ամբողջովին վերացնել, այլ միայն կառավարել՝ ստեղծելով այնպիսի հասարակական մշակոյթ, ուր ճշմարտութիւնը աւելի բարձր կը գնահատուի, քան անմիջական համոզումը։

Եւ այս առումով, ժողովրդավարութեան ճակատագիրը միշտ կախեալ պիտի մնայ ո՛չ միայն առաջնորդներէն, այլեւ՝ այն հասարակութենէն, որ կ՚որոշէ՝ արդեօք կ՚ուզէ լսել այն, ինչ որ հաճելի է, թէ այն, ինչ որ ճիշդ է։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ