ՄԱՐԴԸ՝ ՊԱՏՆԷՇԻ ԵՐԿՈՒ ԿՈՂՄԵՐԸ

Կարգ մը ժապաւէններ կը դիտենք եւ երբ անոնց վերջաւորութիւնը հասնի՝ կը զգանք, որ պատմութիւնը աւարտեցաւ։ Իսկ կան ժապաւէններ, որոնց վերջաւորութիւնը իրականութեան մէջ սկիզբ մըն է։ Անոնք չեն փակեր պատմութիւնը, այլ մեր մէջ կը ձգեն հարցումներ, որոնք երկար ժամանակ կը շարունակեն ապրիլ։ «District 9»ը այդպիսի ժապաւէն մըն է։

Առաջին հայեացքով ան գիտաֆանթաստիք ժապաւէն մըն է՝ այլմոլորակայիններու, տիեզերանաւի եւ անծանօթ էակներու մասին։ Սակայն, ժապաւէնի իրական նիւթը տիեզերքը չէ։ Իրական նիւթը մարդն է. մարդու վախը անծանօթէն, ուրիշը օտար համարելու սովորութիւնը, իշխանութեան հանդէպ վստահութիւնը, մարդկային արժանապատուութիւնը եւ այն բարակ սահմանը, որ «մենք»ը կը բաժնէ «անոնցմէ»։

Երբ այլմոլորակայինները կը յայտնուին Հարաւային Ափրիկէի վրայ, մարդկութիւնը զանոնք չի դիմաւորեր որպէս հրաշալի հանդիպում մը՝ անծանօթ քաղաքակրթութեան հետ։ Փոխանակ հետաքրքրութեան՝ կը ծնին վախ եւ անվստահութիւն։ Փոխանակ հասկնալու փորձին՝ կը սկսի վերահսկելու ցանկութիւնը։ Եւ ի վերջոյ այն էակները, որոնք սկզբնական պահուն մարդկութեան աչքին անհասկնալի եւ տարօրինակ էին, կը վերածուին հասարակութեան մը, որ պէտք է առանձնացնել, վերահսկել եւ հեռացնել։

Այստեղ ժապաւէնը մեզի շատ ծանօթ բանի մը առջեւ կը դնէ։ Մարդիկ շատ դիւրութեամբ կը կառուցեն պատեր։ Երբեմն այդ պատերը քարով կը կառուցուին, երբեմն փշալարով, երբեմն օրէնքով, իսկ երբեմն՝ միայն մեր մտքին մէջ։ Բաւարար է մէկը մեզմէ տարբեր ըլլայ՝ իր լեզուով, արտաքինով, սովորութիւններով, մշակոյթով կամ նոյնիսկ իր մտածելակերպով եւ մենք կրնանք անոր համար անտեսանելի պատ մը կառուցել։ Այդ պահէն ետք արդէն «մենք» եւ «անոնք» գոյութիւն կ՚ունենան։

«District 9»ի ամենէն հետաքրքրական կողմերէն մէկը այն է, որ ժապաւէնը չի սկսիր մեզմէ խնդրելով սիրել այլմոլորակայինները։ Ան նախ կը ստիպէ մեզ տեսնել զանոնք որպէս օտար, անհաճոյ, նոյնիսկ վախնալի էակներ։ Այս կերպով պատմութիւնը աստիճանաբար կը փոխէ մեր հայեացքը։ Սկիզբին մենք անոնց կը նայինք մարդկային աչքով՝ «անոնք ուրիշ են» ըսելով։ Սակայն պատմութեան ընթացքին կը սկսինք հասկնալ, որ ուրիշ ըլլալը դեռ չի նշանակեր անարժան ըլլալ։

Թերեւս ամենէն ցաւոտ հարցումը այստեղ է. ո՞վ կ՚որոշէ, թէ ո՛վ արժանի է մարդկային վերաբերմունքի։

Եթէ մէկը տարբեր է մեզմէ, արդեօք աւելի քի՞չ արժէք ունի։ Եթէ անոր լեզուն չենք հասկնար, արդեօք անոր ցաւը գոյութիւն չունի՞։ Եթէ անոր արտաքին տեսքը մեզ կը վախցնէ, արդեօք իր կեանքը պակաս կարեւոր կը դառնա՞յ։

Ժապաւէնը այս հարցումներուն ուղղակի պատասխաններ չի տար։ Ան մեզ կը ձգէ այդ հարցումներուն հետ։ Եւ այդ պատճառով «District 9»ը միայն այլմոլորակայիններու պատմութիւն մը չէ։ Ան նաեւ մարդկային հասարակութեան պատմութիւնն է։

Ժապաւէնին մէջ ստեղծուած «District 9»ը աստիճանաբար կը դառնայ առանձնացման վայր մը։ Այնտեղ ապրողները հասարակութեան մնացեալ մասէն բաժնող սահմանը միայն աշխարհագրական չէ։ Ան նաեւ հոգեբանական սահման է։ Մէկ կողմը «բնականոն» մարդիկն են, միւս կողմը՝ «ուրիշները»։

Այս բաժանումը պատմութեան մէջ նոր բան մը չէ։ Մարդկութիւնը դարեր շարունակ զանազան պատճառներով մարդիկը իրարմէ բաժնած է։ Երբեմն մաշկի գոյնով, երբեմն ծագումով, երբեմն լեզուով, երբեմն հաւատքով, երբեմն դասակարգով։ Ամէն անգամ ալ բաժանումը սկսած է պարզ բառերով՝ «մենք» եւ «անոնք»։ Իսկ երբ մարդը մէկ ուրիշ խումբի մէջ այլեւս անհատներ չի տեսներ, այլ միայն մէկ ամբողջութիւն, շատ աւելի դիւրին կը դառնայ անոր հանդէպ անարդարութիւնը։ Որովհետեւ անհատին նայիլ կը նշանակէ տեսնել անոր վախը, ընտանիքը, յիշողութիւնները եւ երազները։ Իսկ զանգուածին նայիլ կը նշանակէ տեսնել միայն պիտակ մը։

Ժապաւէնին մէջ այլմոլորակայինները այդ պիտակին կը վերածուին։ Անոնք այլեւս անձեր չեն, այլ «բնակիչ», «խնդիր», «սպառնալիք» կամ «անհրաժեշտութիւն»։ Երբ մարդը ուրիշ մարդ մը բառի մը վերածէ, ան արդէն սկսած է կորսնցնել անոր անհատականութիւնը տեսնելու կարողութիւնը։ Սակայն, «District 9»ի ամենէն հետաքրքրական ճանապարհորդութիւնը Վիքուս Վան տը Մերվէի փոփոխութիւնն է։

Վիքուսը ժապաւէնի սկիզբին առանձնապէս հերոսական կերպար մը չէ։ Ան համակարգին մաս կը կազմէ եւ իր գործը կը կատարէ գրեթէ առանց խորապէս հարց տալու, թէ ինչ կը կատարուի։ Ան կը տեսնէ այլմոլորակայինները որպէս խնդիր մը, որ պէտք է տեղափոխել, վերահսկել եւ կառավարել։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ

•​շարունակելի…