ՄԱՆԿՈՒԹԵԱՆ ԱՅՆ ԵՐԵԿՈՆ, ՈՐ ԱՅԼԵՒՍ ՊԻՏԻ ՉՎԵՐԱԴԱՌՆԱՅ

Եթէ հարցնէին, թէ ամենէն շատ ինչ կ՚ուզէի, պիտի ըսէի՝ վերադառնալ մանկութեանս այն երեկոյեան, երբ բոլորը տունը ըլլային, երբ տան բոլոր սենեակներէն ծանօթ ձայներ լսուէին, երբ խոհանոցէն ճաշի բոյր մը բարձրանար եւ երբ ժամանակը, առանց մեր գիտակցութեան, հանդարտօրէն անցնէր։ Կը փափաքէի անգամ մը եւս ապրիլ այն սովորական երեկոներէն մէկը, որոնց ընթացքին ո՛չ մէկ արտասովոր բան կը պատահէր, բայց որոնց մէջ, այսօր կը հասկնամ, մեր ամբողջ երջանկութիւնը պահուած էր։ Կ՚ուզէի, որ բոլորը իրենց տեղերը ըլլային, որ ո՛չ մէկը ծերացած ըլլար, ո՛չ մէկ աթոռ պարապ մնար, ո՛չ մէկ ձայն պակսէր եւ ես տակաւին չգիտնայի, թէ այս բոլորը օր մը պիտի դառնային յիշողութիւն։

Այն ատեն չէի գիտեր, թէ կեանքը մեզմէ խլած ամենաթանկագին բաները յաճախ կը պահէր ամենէն սովորական պահերուն մէջ։ Կը կարծէի, թէ երեկոները միշտ պիտի կրկնուէին, թէ տան դուռը միշտ պիտի բացուէր նոյն ձեւով, թէ ծանօթ քայլերուն ձայնը միշտ պիտի լեցնէր միջանցքը, թէ ընտանեկան սեղանին շուրջ հաւաքուիլը պարզապէս կեանքի բնական ընթացքն էր։ Չէի մտածեր, որ օր մը պիտի գայ, երբ պիտի փափաքիմ ժամերով նստիլ նոյն այդ սեղանին շուրջ, միայն թէ անգամ մը եւս լսեմ այն ձայները, որոնք ժամանակին այնքան սովորական էին, որ զանոնք լսելու համար նոյնիսկ չէի դադրեր խօսելէ։

Մանկութիւնը տարօրինակ աշխարհ մըն է։ Հոն ժամանակը կարծես վերջ չունի։ Վաղը միշտ գոյութիւն ունի, իսկ երէկը տակաւին այնքան մօտ է, որ կրնաս անոր վերադառնալ՝ առանց կարօտ զգալու։ Չես գիտեր, որ այն մարդիկը, որոնք այսօր տան մէջ կը շրջին, որոնք քեզ կը կանչեն, կը հարցնեն՝ կերա՞ր արդեօք, տաք հագուա՞ծ ես, կամ ինչո՞ւ այսքան ուշ քնացար, օր մը պիտի դառնան կարօտիդ ամենէն խորունկ պատճառը։ Չես գիտեր, որ անոնց ձայները, որոնց երբեմն անտարբերութեամբ կը պատասխանես, օր մը պիտի ուզես լսել նոյնիսկ երազներուդ մէջ։ Չես գիտեր, որ այն պահերը, որոնցմէ փախչիլ կը փորձես՝ մեծնալու եւ ազատ ըլլալու համար, տարիներ ետք պիտի ըլլան այն վայրը, ուր հոգիդ ամենէն շատ պիտի փափաքի վերադառնալ։

Երանի՜ թէ մանկութեանս մէջ մէկը ինծի ըսած ըլլար, թէ երջանկութիւնը միշտ չէ, որ կը զգացուի։ Երբեմն ան պարզապէս ներկայութիւն է։ Անոր համար առանձին անուն մը չես գտներ, անոր մասին չես գրեր, զայն չես նկարեր ու չես պահեր յիշողութեանդ մէջ՝ գիտակցաբար։ Ան քեզի հետ կ՚ըլլայ, մինչ դուն ուրիշ բաներով կը զբաղիս։ Երջանկութիւնը այն է, երբ տուն կը մտնես եւ գիտես, որ ներսը մէկը կայ։ Երբ կը լսես ուրիշ սենեակէ մը եկող ծիծաղը։ Երբ կը գանգատիս նոյն հարցումներէն, նոյն խորհուրդներէն, նոյն առօրեայ աղմուկէն։ Երբ կը կարծես, թէ այս բոլորը քեզի կը սպասեն, որովհետեւ միշտ քեզի սպասած են։

Մենք շատ ուշ կը հասկնանք, որ տունը միայն պատերէ, կահոյքէ եւ ծանօթ իրերէ բաղկացած վայր մը չէ։ Տունը մարդիկն են, անոնց ներկայութիւնը, անոնց սովորութիւնները, անոնց ձայները, նոյնիսկ անոնց փոքրիկ տարօրինակութիւնները, որոնք ժամանակին կրնային մեզ նեղացնել։ Տունը այն զգացումն է, թէ աշխարհի ո՛ր կողմն ալ երթաս, կայ տեղ մը, ուր կրնաս վերադառնալ՝ առանց բացատրելու, թէ ինչո՛ւ յոգնած ես, ինչո՛ւ լուռ կը մնաս, ինչո՛ւ այսօր քեզի համար ամէն ինչ դժուար կը թուի։ Հոն պէտք չէ ձեւացնես, թէ ուժեղ ես։ Հոն կրնաս պարզապէս ըլլալ այն, ինչ որ ես։

Բայց կեանքը, առանց մեզի հարցնելու, կը փոխէ այդ տունը։ Նախ ժամանակը կը փոխէ մարդոց դէմքերը։ Մազերուն մէջ ճերմակ թելեր կը յայտնուին, քայլերը կը դանդաղին, ծիծաղը կը փոխուի, իսկ երբեմն ալ մարդիկ, որոնց ներկայութիւնը մեր կեանքին անփոփոխ մէկ մասը կը կարծէինք, կը սկսին հեռանալ մեզմէ։ Ոմանք կը մեկնին ուրիշ քաղաքներ, ուրիշ տուներ կը կառուցեն, իրենց առօրեան կը ստեղծեն։ Ոմանք այլեւս մեր կողքին չեն ըլլար։ Եւ օր մը կը նայիս շուրջդ ու կը հասկնաս, որ ժամանակին այնքան մարդոց ներկայութեամբ լեցուն այդ տունը հիմա ուրիշ լռութիւն մը ունի։

Այդ լռութիւնը նման չէ գիշերուան լռութեան։ Ան յիշողութիւններով լեցուն լռութիւն մըն է։ Անոր մէջ տակաւին կը լսես ծիծաղ մը, որ տարիներ առաջ կը բարձրանար ճաշասենեակէն։ Կը յիշես դէմք մը, որ պատուհանին առջեւ նստած էր։ Կը յիշես ձեռք մը, որ մազերդ կը շոյէր, ձայն մը, որ քեզ կը կանչէր եւ այնպիսի մանրամասնութիւններ, որոնց կարեւորութիւնը այն ատեն բնաւ չէիր հասկնար։ Երբեմն նոյնիսկ չես կրնար յիշել, թէ այդ երեկոյեան ի՛նչ կերած էիր, ի՛նչի մասին խօսած էիք, կամ ի՛նչ պատահած էր։ Բայց կը յիշես զգացումը։ Կը յիշես, թէ ապահով էիր։ Կը յիշես, թէ բոլորը հոն էին։ Կը յիշես, թէ տակաւին ոչինչ կորսնցուցած էիր։

Թերեւս մարդուն ամենէն մեծ ցաւը միայն անցեալին վերադառնալ չկարենալը չէ։ Ամենէն ցաւալին այն է, որ երբ այդ անցեալին մէջ կ՚ապրէիր, չէիր գիտեր, թէ օր մը զայն պիտի կարօտնաս այսքան խորապէս։ Եթէ գիտնայինք, թէ որոշ երեկոներ վերջին անգամ պիտի պատահին, թերեւս աւելի երկար կը մնայինք սեղանին շուրջ։ Թերեւս քիչ մը աւելի ուշ կ՚երթայինք մեր սենեակները։ Թերեւս աւելի ուշադիր կը լսէինք մեզի պատմուած պատմութիւնները, աւելի երկար կը նայէինք սիրելիներու դէմքերուն, աւելի յաճախ կը գրկէինք զանոնք։ Գուցէ այն վայրկեաններուն, երբ բոլորը հաւաքուած էին, հեռաձայնները մէկ կողմ կը դնէինք եւ կ՚ուզէինք միայն ներկայ ըլլալ։

Բայց ո՞վ կրնայ մանկութեան մը ընթացքին գիտնալ, թէ ի՛նչն է յաւերժական եւ ի՛նչը՝ անցողիկ։ Մանկութիւնը մեզի կը սորվեցնէ ապրիլ՝ առանց կորսնցնելու վախին։ Մենք կը սիրենք՝ առանց հաշուելու մնացած տարիները։ Կը ծիծաղինք՝ առանց մտածելու, թէ այս ծիծաղը օր մը պիտի վերածուի կարօտի։ Կը փակենք դռները՝ վստահ ըլլալով, որ վաղը դարձեալ պիտի բացուին։ Թերեւս այս է մանկութեան ամենէն գեղեցիկ գաղտնիքը. ան մեզի երջանկութիւն կը պարգեւէ՝ առանց բացատրելու, թէ որքա՜ն փխրուն է զայն կազմող աշխարհը։

Եւ հիմա, երբ ետ կը նայիմ, կը հասկնամ, որ չեմ փափաքիր անպայման վերադառնալ մանկութեանս բոլոր օրերուն։ Չեմ ուզեր կրկնել բոլոր այն տարիները, որոնց ընթացքին մեծցայ, սխալեցայ, վախցայ, երազեցի ու փորձեցի հասկնալ կեանքը։ Ես կ՚ուզեմ միայն մէկ երեկոյ։ Միայն մէկը։ Այնքան սովորական երեկոյ մը, որ այն ատեն նոյնիսկ զայն յիշարժան չէի համարեր։

Կ՚ուզեմ, որ բոլորը տունը ըլլան։ Որ խոհանոցին մէջ մէկը զբաղած ըլլայ, ուրիշ մը հեռատեսիլին առջեւ նստած, մէկը բան մը պատմէ, միւսը չլսէ, իսկ մէկ ուրիշը նոյն պատմութիւնը հազարերորդ անգամ կրկնէ։ Կ՚ուզեմ, որ տան մէջ ըլլայ այն աղմուկը, զոր երբեմն կը կարծէի, թէ լռութեամբ պէտք է փոխարինել։ Կ՚ուզեմ, որ ժամացոյցին սլաքները դանդաղին, որ գիշերը ուշանայ եւ ոչ ոք ըսէ, թէ վաղը գործ ունի, պէտք է երթայ կամ շուտով պիտի մեկնի։

Ու ամենէն շատ կ՚ուզեմ, որ այդ երեկոյեան ես տակաւին չգիտնամ։

Չգիտնամ, որ մարդիկ կը ծերանան։ Չգիտնամ, որ սիրելի դէմքերը օր մը պիտի փոխուին եւ որ նոյնիսկ ամենէն ամուր ձեռքերը ժամանակի ընթացքին պիտի տկարանան։ Չգիտնամ, որ տուները կրնան դատարկուիլ, որ ընտանեկան սեղանները կրնան նուազ մարդոց սպասել եւ որ օր մը կրնաս քալել նոյն միջանցքէն՝ առանց լսելու այն ձայները, որոնք ժամանակին քեզի համար աշխարհի ամենէն բնական ձայներն էին։ Չգիտնամ, որ ժամանակը ոչ մէկ խոստում կու տայ եւ որ այն պահերը, որոնց մէջ մենք մեզ ապահով կը զգանք, կրնան օր մը դառնալ մեր ամենէն անուշ ու ամենէն ցաւոտ յիշողութիւնները։

Կ՚ուզեմ տակաւին հաւատալ, թէ ամէն ինչ միշտ այսպէս պիտի մնայ։ Թէ վաղը պիտի արթննամ եւ դարձեալ պիտի գտնեմ բոլորը իրենց տեղերը։ Թէ պիտի ունենամ ժամանակ՝ ըսելու այն խօսքերը, որոնք այսօր չեմ ըսեր, գրկելու այն մարդիկը, որոնց ներկայութիւնը բնական կը նկատեմ եւ ներելու այն մանրուքները, որոնց վրայ երբեմն չափազանց կը կենամ։ Կ՚ուզեմ դեռ չգիտնալ, որ կեանքի ամենաթանկագին պահերը յաճախ անոնք են, որոնց ընթացքին կը կարծենք, թէ ոչինչ յատուկ տեղի կ՚ունենայ։

Երանի՜ կարելի ըլլար երբեմն վերադառնալ այդ երեկոներուն, ոչ թէ անցեալը փոխելու, այլ զայն անգամ մը եւս զգալու համար։ Նստիլ նոյն աթոռին վրայ, նայիլ նոյն պատերուն, լսել նոյն ձայները եւ առանց շտապելու ապրիլ այն, ինչ որ ժամանակին այնքան սովորական էր։ Ո՛չ մէկ հարցում տալ ապագային մասին, ո՛չ մէկ բան փորձել կանխել, ո՛չ մէկը համոզել, որ մնայ։ Պարզապէս ըլլալ հոն, ուր բոլորն են եւ գիտնալ միայն մէկ բան՝ որ այս պահուն ամէն ինչ իր տեղն է։

Գուցէ կարօտը այս է. Ո՛չ միայն կարօտն է մարդոց, որոնք այլեւս մեր կողքին չեն, այլեւ կարօտն է մեր այն հին անձին, որ տակաւին չէր գիտեր կորսնցնել։ Այն երեխային, որուն համար տունը ապահով ապաստան մըն էր, վաղը՝ նոր օր մը, իսկ ընտանիքը՝ աշխարհ մը, որուն գոյութիւնը երբեք հարցականի տակ չէր դրուած։ Մենք երբեմն կը կարօտնանք ո՛չ միայն անցեալը, այլեւ անցեալին մէջ մեր ունեցած անմեղութիւնը։ Այն ժամանակները, երբ երջանիկ ըլլալու համար ոչինչ պէտք էր ընել, որովհետեւ երջանկութիւնը արդէն մեր շուրջն էր։

Եւ եթէ կեանքը ինծի անգամ մը եւս այդ երեկոյեան վերադառնալու կարելիութիւնը տար, ես թերեւս ոչինչ կը փոխէի։ Ո՛չ մէկը աւելի երկար կը խօսեցնէի, ո՛չ մէկուն կը հարցնէի, թէ ապագային ի՛նչ պիտի պատահի եւ ոչ ալ կը փորձէի յիշողութեանս մէջ պահել ամէն մանրամասնութիւն։ Կը նստէի բոլորի կողքին, կը լսէի անոնց ձայները, կը նայէի անոնց դէմքերուն եւ կը ժպտէի՝ առանց գիտնալու, թէ ինչո՛ւ այդքան երջանիկ եմ։

Որովհետեւ այդ երեկոյեան, գուցէ առաջին անգամ, պիտի հասկնայի երջանկութեան ամենապարզ ճշմարտութիւնը. երբեմն երջանկութիւնը ոչ աւելի է, քան այն, որ սիրած մարդիկդ տակաւին հո՛ն են, տունը տակաւին լի է ձայներով եւ կեանքը տակաւին ոչինչ առած է քեզմէ։

Բայց ամենէն գեղեցիկն ու ամենէն տխուրը այն է, որ այդ երեկոյեան երջանիկ ըլլալու համար ես ո՛չ մէկ բան պէտք էր հասկնայի։ Բաւական էր, որ երեխայ ըլլայի։ Բաւական էր, որ բոլորը տունը ըլլային։ Եւ բաւական էր, որ տակաւին չգիտնայի, թէ օր մը այս ամէնը պիտի կարօտնայի։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ