ԳԻՏԵԼԻՔԻ ԾԱՆՐ ԲԵՌԸ

«Գիտելիքը որքան կը շատնայ, տառապանքն ալ նոյնքան կը շատնայ»․ այս խօսքը, որ կապուած է Արթուր Շոփենհաուըրի փիլիսոփայական մտածողութեան հետ, առաջին հայեացքով կրնայ չափազանց մռայլ թուիլ։ Չէ՞ որ սովորաբար կը հաւատանք, թէ գիտելիքը մարդը կը լուսաւորէ, կը զարգացնէ եւ կ՚ազատագրէ։ Կը սորվինք, որպէսզի աւելի լաւ հասկնանք աշխարհը, մարդիկը եւ վերջապէս՝ մենք մեզ։ Սակայն Շոփենհաուըրի մտածողութեան մէջ այդ լուսաւորութիւնը նաեւ իր ստուերը ունի։ Որքան աւելի կը տեսնենք, կը նկատենք այնքան աւելի շատ բան, ինչ որ նախապէս չէինք տեսներ։ Իսկ երբ աչքերը կը բացուին, այլեւս միշտ կարելի չ՚ըլլար անգիտութեան խաղաղութեան վերադառնալ։

Մանուկը աշխարհը կը տեսնէ պարզութեամբ։ Ըստ իրեն՝ երջանկութիւնը կրնայ ըլլալ խաղալիք մը, քաղցրութիւն մը, խաղ մը կամ մէկու մը ժպիտը։ Ան դեռ չի գիտեր կեանքի կորուստներուն մասին, ժամանակի անխուսափելի անցքին մասին, մարդկային յարաբերութիւններու փխրունութեան, ծերութեան եւ մահուան մասին։ Ան չի հարցներ, թէ ինչո՛ւ մարդիկ կը հեռանան, ինչո՛ւ սիրելի մարդիկ կը փոխուին, ինչո՛ւ արդարութիւնը միշտ չի յաղթեր կամ ինչո՛ւ մարդ երբեմն իր ամենամեծ ցանկութիւններուն հասնելէ ետք ալ կը զգայ ներքին դատարկութիւն մը։

Յետոյ մարդը կը մեծնայ։ Եւ մեծնալը միայն տարիներու անցքը չէ։ Մեծնալը նաեւ գիտակցութեան ընդլայնումն է։ Մեր աշխարհը կը մեծնայ մեր գիտելիքին հետ միասին, սակայն, այդ մեծ աշխարհին մէջ կը սկսինք նաեւ աւելի շատ ցաւ տեսնել։

Երբ քիչ բան գիտես, աշխարհը կրնայ պարզ թուիլ։ Երբ աւելի շատ բան գիտնաս, կը հասկնաս, թէ որքան բարդ է ան։ Մարդոց ժպիտներու ետին կը սկսիս տեսնել վախեր, լռութիւններու ետին՝ չարտասանուած բառեր, յաջողութիւններու ետին՝ տարիներու պայքար, իսկ երբեմն ալ՝ դատարկութիւն։ Կը հասկնաս, որ ամէն ինչ առաջին հայեացքով մեզի թուածին նման չէ։ 

Կեանքի որոշ շրջաններուն երջանիկ ենք ո՛չ միայն որովհետեւ ամէն ինչ լաւ է, այլ որովհետեւ դեռ չենք տեսներ ամէն ինչ։ Չենք գիտեր որոշ ճշմարտութիւններ, չենք հարցադրեր որոշ բաներ եւ չենք խորանար այնպիսի հարցերու մէջ, որոնց պատասխանները կրնան ծանր ըլլալ։ Անգիտութիւնը երբեմն կը ստեղծէ ժամանակաւոր խաղաղութիւն մը։ Բայց երբ մարդը սկսի հարցնել՝ «ինչո՞ւ», «ի՞նչ իմաստ ունի», «ի՞նչ կը մնայ այս բոլորէն ետք», այլեւս դիւրին չէ վերադառնալ նախապէս ունեցած պարզ վստահութեան։

Գիտելիքը նաեւ պատասխանատուութիւն կը բերէ։ Երբ բան մը չես գիտեր, չես կրնար անոր համար պատասխանատու զգալ։ Բայց երբ գիտես, այլեւս չես կրնար ձեւացնել, թէ չես գիտեր։ Երբ կը հասկնաս ուրիշի ցաւը, անոր անտեսումը աւելի դժուար կը դառնայ։ Երբ կը տեսնես անարդարութիւնը, այլեւս դիւրին չէ համոզուիլ, թէ աշխարհը բնականօրէն արդար է։ Երբ կը հասկնաս, թէ մարդ ինչպէս կրնայ կորսնցնել իր ժամանակը, կը սկսիս աւելի սուր կերպով զգալ սեփական ժամանակիդ անցքը։ Այս պատճառով գիտելիքը երբեմն ո՛չ միայն լոյս է, այլ նաեւ ծանր բեռ։

Մարդը կը սկսի հասկնալ այն, ինչ որ նախապէս չէր նկատեր։ Կը գիտնայ, որ իր սիրած մարդիկը յաւերժ չեն մնար իր կեանքին մէջ։ Կը հասկնայ, որ իր երիտասարդութիւնը պիտի անցնի։ Կը տեսնէ, որ որոշ երազներ երբեք իրականութիւն պիտի չդառնան։ Կը գիտնայ, որ մարդոց միջեւ նոյնիսկ ամենամեծ սէրերը կրնան փոխուիլ եւ ամենաուժեղ կապերը կրնան ժամանակի ընթացքին թուլանալ։

Այս գիտակցութիւնը կրնայ ցաւ պատճառել։ Սակայն, այստեղ կարեւոր է տարբերութիւն մը տեսնել։ Շոփենհաուըրի միտքը պարտադիր չի նշանակեր, որ գիտելիքը վատ բան մըն է, կամ անգիտութիւնը երջանկութեան ճամբան է։ Աւելի խոր իմաստով՝ ան մեզ կը ստիպէ մտածել գիտակցութեան գինին մասին։ Մարդը որքան աւելի կը հասկնայ կեանքը, այնքան աւելի կը հանդիպի անոր հակասութիւններուն։ Իսկ այդ հանդիպումը երբեմն կը ցաւցնէ։

Բայց արդեօք կարելի՞ է այդ ցաւը իմաստաւորել։ Թերեւս՝ այո։ Գիտելիքը կրնայ նախ մեզ տխրեցնել, բայց նաեւ մեզ խորացնել։ Այն, ինչ որ սկզբնական շրջանին կը թուի որպէս ծանրութիւն, ժամանակի ընթացքին կրնայ վերածուիլ ներքին հասունութեան։ Մարդը կը հասկնայ, որ ամէն ինչ վերահսկել կարելի չէ։ Կը սորվի ընդունիլ կորուստը, առանց կորսուելու անոր մէջ։ Կը հասկնայ, որ երջանկութիւնը մշտական վիճակ մը չէ, այլ կեանքի անցողիկ պահերու ամբողջութիւն։ Կը սորվի աւելի քիչ պահանջել աշխարհէն եւ աւելի շատ արժեւորել այն, ինչ որ արդէն ունի։

Այս իմաստով գիտելիքը կրնայ երկու տարբեր ճանապարհներ բանալ։ Առաջինը՝ յուսահատութեան ճանապարհն է։ Մարդը կը տեսնէ աշխարհի բոլոր խնդիրները, մարդկային բնութեան հակասութիւնները, անարդարութիւնները եւ կեանքի վերջաւորութիւնը ու կը մտածէ, թէ ոչինչ իմաստ ունի։ Անոր գիտելիքը կը վերածուի ծանրութեան, որովհետեւ ան կը տեսնէ միայն այն, ինչ որ չի կրնար փոխել։ Երկրորդ ճանապարհը՝ իմաստութիւնն է։ Նոյն գիտելիքը կրնայ մարդուն սորվեցնել, թէ ինչ պէտք չէ փորձել փոխել եւ ինչի վրայ կարելի է աշխատիլ։ Մարդը կը հասկնայ, որ մահը կեանքի հակառակորդը չէ, այլ կեանքի սահմանն է։ Կը հասկնայ, որ ժամանակը թանկագին է ճիշդ այն պատճառով, որ ան անսահման չէ։ Կը հասկնայ, որ սէրը աւելի արժէքաւոր է, որովհետեւ ան երաշխաւորուած չէ։ Եւ կը հասկնայ, որ կեանքի անկատարութիւնը չի նշանակեր, թէ կեանքը արժէք չունի։

Գուցէ գիտելիքի ամենամեծ ողբերգութիւնն ալ հոն է, որ ան մեզ կը ստիպէ տեսնել այն, ինչ որ կը նախընտրէինք չտեսնել։ Բայց գիտելիքի ամենամեծ արժէքն ալ հոն է, որ ան մեզի հնարաւորութիւն կու տայ ապրելու աւելի գիտակից կերպով։

Մարդը, որ գիտէ, թէ ամէն ինչ անցողիկ է, կրնայ աւելի խոր կերպով սիրել։ Անոր համար հասարակ երեկոյ մը կրնայ դառնալ յիշատակ։ Բաժակ մը սուրճ սիրելի անձի մը հետ կրնայ դառնալ կեանքի թանկագին պահ մը։ Պարզ զրոյց մը կրնայ արժէք ստանալ, որովհետեւ մարդը գիտէ, որ ո՛չ մէկ հանդիպում անպայման կը կրկնուի։

Երբ գիտես, որ ամէն ինչ վերջ մը ունի, ներկան այլեւս սովորական չի թուիր։ Եւ թերեւս այստեղ է գիտելիքի փարատոքսը։ Այն, ինչ որ մեզ կը տխրեցնէ, երբեմն նոյն բանն է, որ մեզ կը սորվեցնէ արժեւորել։ Մահուան գիտակցութիւնը կեանքը կը դարձնէ աւելի թանկ։ Կորուստի գիտակցութիւնը ներկայութիւնը կը դարձնէ աւելի նշանակալից։ Ժամանակի սահմանափակ ըլլալու գիտակցութիւնը ժամանակը կը դարձնէ աւելի արժէքաւոր։

Գիտելիքը կը հեռացնէ մանկական պատրանքները, բայց փոխարէնը կրնայ տալ հասուն իմաստութիւն։ Մարդը այլեւս չի փնտռեր կատարեալ աշխարհ մը։ Ան կը սկսի հասկնալ, որ կեանքը իր բնութեամբ հակասական է։ Այստեղ ուրախութիւնը կրնայ ապրիլ տխրութեան կողքին, սէրը՝ կորուստի վախի կողքին, յոյսը՝ անորոշութեան կողքին։ Եւ գուցէ հասունութիւնը այն պահն է, երբ մարդը այլեւս չի փորձեր այս հակասութիւնները ամբողջութեամբ վերացնել, այլ կը սորվի անոնց հետ ապրիլ։

Շոփենհաուըրի մռայլ փիլիսոփայութեան մէջ այս միտքը նաեւ մարդու ցանկութիւններուն հետ կապուած է։ Որքան աւելի կը հասկնանք մեր ցանկութիւններուն բնոյթը, այնքան աւելի կը տեսնենք, որ մարդը յաճախ կը վազէ բաներու ետեւէն՝ մտածելով, թէ անոնք իրեն վերջնական երջանկութիւն պիտի տան։ Բայց երբ կը հասնի անոնց, նոր ցանկութիւն մը ծնունդ կ՚առնէ։ Այսպէս՝ ցանկութիւնը կը յաջորդէ ցանկութեան, իսկ գոհունակութիւնը կարճ կը տեւէ։

Գիտելիքը մեզ կրնայ ստիպել նկատել այս շրջապտոյտը։ Եւ այդ գիտակցութիւնը երբեմն շատ ծանր կ՚ըլլայ։ Որովհետեւ մարդը կը հասկնայ, որ իր դժգոհութեան պատճառը միշտ արտաքին աշխարհը չէ։ Երբեմն խնդիրը իր ներսի անվերջ «աւելի՛»ի պահանջն է։

Մենք չենք կրնար կեանքը ապրիլ առանց անոր ցաւոտ ճշմարտութիւնները տեսնելու։ Բայց կրնանք սորվիլ այդ ճշմարտութիւններուն մէջ չկորսուիլ։

Գիտելիքը կրնայ բանալ մեր աչքերը եւ աւելցնել մեր ցաւը։ Սակայն իմաստութիւնը մեզի կը սորվեցնէ՝ այդ բաց աչքերով շարունակել ապրիլ։ Որովհետեւ երբ մարդը գիտէ, որ կեանքը կարճ է, ան կրնայ աւելի խոր ապրիլ։ Երբ գիտէ, որ մարդիկ անցողիկ են, ան կրնայ աւելի անկեղծ սիրել։ Երբ գիտէ, որ ամէն ինչ իր ձեռքին մէջ չէ, ան կրնայ աւելի հանգիստ ընդունիլ անխուսափելին։ Եւ երբ գիտէ, որ երջանկութիւնը մշտական չէ, ան կրնայ գոնէ այն փոքրիկ երջանկութիւնները արժեւորել։

Գուցէ գիտելիքը իրապէս կ՚աւելցնէ տառապանքը։ Բայց մարդուն մեծութիւնը ոչինչ գիտնալը չէ։ Մարդուն մեծութիւնը այն է, որ ան աւելի շատ գիտնայ, աւելի խոր զգայ, երբեմն աւելի ծանր տառապի, բայց այդ ամբողջ գիտակցութեան մէջ դարձեալ գտնէ ապրելու, սիրելու եւ իմաստ ստեղծելու պատճառ մը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ