ՀԱԿԱՌԱԿ ԿԱՐԾԻՔՆԵՐԸ ՊԱՏԺԵԼՈՒ ՀԵՏԵՒԱՆՔՆԵՐԸ

Գրեթէ բոլոր հասարակութիւնները միշտ զանազան կարծիքներու եւ մտածումներու վրայ հիմնուած են։ Մարդը կը մտածէ, կը հարցնէ, կը վիճի եւ երբեմն ալ կը մերժէ այն, ինչ որ իրեն կը ներկայացուի որպէս «ճշմարտութիւն»։ Այս բնական ընթացքն է, որ քաղաքակրթութիւնը յառաջ կը տանի։ Բայց պատմութեան մէջ բազում ժամանակներ եղած են, երբ իշխանութիւնները կամ հասարակութիւնները փորձած են լռեցնել հակառակ ձայները՝ պատժելով, վախցնելով կամ մեկուսացնելով անոնք, որոնք կը մտածեն այլ կերպով։

Հակառակ կարծիքները պատժելը առաջին հերթին կը ստեղծէ վախի մթնոլորտ։ Երբ մարդը կը տեսնէ, թէ մէկը իր գաղափարները արտայայտելու համար կը պատժուի, բնականաբար, ինքն ալ կը սկսի լռել։ Այդ լռութիւնը առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ որպէս կարգ ու կանոն, բայց, իրականութեան մէջ, ան հոգեւոր աղքատութիւն է։ Մտքերը կը փակուին, հարցումները կը մարին, իսկ ճշմարտութիւնը կը կորսնցնէ իր ճանապարհը։

Հակառակ կարծիքները պատժելու երեւոյթը նոր չէ եւ գոյութիւն ունեցած է տարբեր ժամանակներու եւ տարբեր մշակոյթներու մէջ։ Երբ իշխանութիւնը կը վախնայ քննադատութենէն կամ տարբեր մտածողութենէն, շատ յաճախ կը փորձէ սահմանափակել ազատ արտայայտութիւնը։ Այդպիսի միջավայրի մէջ մարդիկ աստիճանաբար կը սկսին լռել։ Երբ մարդիկ չեն համարձակիր խօսիլ, սխալները չեն բացայայտուիր, իսկ հասարակութիւնը կը կորսնցնէ իր ինքնաքննադատութեան կարողութիւնը։

Վախի մթնոլորտը հասարակութեան ամենէն ծանր հետեւանքներէն մէկն է։ Երբ մէկը կը պատժուի իր կարծիքը արտայայտելուն համար, ուրիշները կը սկսին զգուշանալ։ Ժամանակի ընթացքին մարդիկ ո՛չ միայն կը լռեն, այլեւ կը սկսին «ինքնագրաքննութիւն» կատարել։ Անոնք կը մտածեն նախքան խօսիլը, կը փորձեն կանխատեսել, թէ ո՛ր գաղափարը կրնայ վտանգաւոր ըլլալ։ Այս վիճակը կը ստեղծէ ներքին բանտ մը, ուր մարդը ինքզինք կը սահմանափակէ՝ առանց արտաքին շղթաներու։

Այլ մեծ հետեւանքը հասարակական մտքի փտածումն է։ Իւրաքանչիւր նոր գաղափար նախ հակառակութիւն կը ստեղծէ։ Գիտութիւնը, փիլիսոփայութիւնը, նոյնիսկ հասարակական բարեփոխումները շատ յաճախ ծնած են այն մարդոց մտքէն, որոնք իրենց ժամանակին հակառակ կարծիք կը ներկայացնէին։ Երբ հասարակութիւնը կը պատժէ այդ ձայները, իրականութեան մէջ ինքն իրեն կը զրկէ զարգանալու հնարաւորութենէն։ Յառաջընթացը կը դանդաղի, իսկ երբեմն ալ ամբողջովին կը կանգնի։

Հակառակ կարծիքներու ճնշումը նաեւ կը խորացնէ հասարակութեան մէջ թաքուն դժգոհութիւնը։ Երբ մարդիկ չեն կրնար ազատ խօսիլ, իրենց մտածումները չեն անհետանար. անոնք կը մնան ներսը, կը կուտակուին եւ երբեմն կը վերածուին աւելի մեծ հակադրութեան։ Այդ պատճառով կարգ մը հասարակութիւններ, որոնք երկար ժամանակ փորձած են լռեցնել տարբեր կարծիքները, վերջապէս բախած են ներքին պայթումներու կամ խոր բաժանումներու։

Բայց խնդիրը միայն քաղաքական կամ հասարակական չէ։ Հակառակ կարծիքները պատժելը նաեւ բարոյական հարց մըն է։ Մարդու արժանապատուութեան հիմնական մէկ մասը իր մտածելու եւ արտայայտուելու ազատութիւնն է։ Երբ այդ ազատութիւնը կը սահմանափակուի, մարդը աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր վստահութիւնը թէ՛ հասարակութեան եւ թէ արդարութեան հանդէպ։

Անշուշտ, ոչ մէկ հասարակութիւն կրնայ գոյատեւել առանց որոշ սահմաններու։ Բայց մեծ տարբերութիւն կայ կարգապահութիւն պահելու եւ ազատ միտքը պատժելու միջեւ։ Առողջ հասարակութիւնը այն է, ուր մարդիկ կրնան չհամաձայնիլ իրարու հետ՝ առանց վախնալու պատիժէն։ Քննադատութիւնը, վիճաբանութիւնը եւ տարբեր կարծիքները թշնամի չեն հասարակութեան համար էապէս ուժ են անոնք, որոնք կը մաքրեն սխալները եւ կը բանան նոր ճանապարհներ։

Մարդկային արժանապատուութիւնը նաեւ կապուած է մտածելու եւ արտայայտուելու ազատութեան հետ։ Մարդը միայն ֆիզիքական գոյութիւն չէ․ ան նաեւ միտք է, հարցում է, որոնում է։ Երբ մարդը կը զրկուի իր մտածումները արտայայտելու հնարաւորութենէն, աստիճանաբար կը զգայ, թէ իր ներկայութիւնը կը սահմանափակուի։ Այդ զգացումը կը վնասէ ո՛չ միայն անհատին, այլեւ՝ ամբողջ հասարակութեան հոգեւոր առողջութեան։

Վերջապէս պատմութիւնը մեզի պարզ դաս մը կու տայ․ այն հասարակութիւնները, որոնք փորձած են լռեցնել միտքը, ժամանակաւոր լռութիւն գտած են, բայց, երկար ժամանակ չեն կրցած պահպանել այդ լռութիւնը։ Իսկ այն հասարակութիւնները, որոնք հանդուրժած են տարբեր ձայները, աւելի կենսունակ ու ստեղծագործ դարձած են։

Հետեւաբար, հակառակ կարծիքները պատժելը երբեք իրական լուծում չէ։ Սա միայն կարճատեւ խաղաղութիւն կը ստեղծէ, բայց երկարաժամկէտ վնաս կը պատճառէ հասարակութեան մտքին, վստահութեան եւ ապագային։ Իսկ ազատ միտքը, երբեմն որքան ալ անյարմար ըլլայ, իրականութեան մէջ այն շունչն է, որ հասարակութիւնները կենդանի կը պահէ։ Որովհետեւ իրական ուժը ո՛չ թէ լռեցնելու մէջ է, այլ՝ տարբերութիւնը հանդուրժելու եւ անկէ սորվելու կարողութեան մէջ։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ