ՀՆԱՐԱՒՈ՞Ր Է «ՀԻՒԱՆԴ» ՀԱՍԱՐԿՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԱՌՈՂՋ ՄՆԱԼ

«Հիւանդ հասարակութեան մէջ հնարաւո՞ր է առողջ մնալ» հարցումը խոր ու բազմաշերտ հարց մըն է, որ կը դպչի թէ՛ անհատական եւ թէ հասարակական կեանքի հիմքերուն։ Երբ կ՚ըսենք «հիւանդ հասարակութիւն», նկատի ունինք ո՛չ միայն ֆիզիքական կամ առողջապահական խնդիրներով տառապող միջավայր մը, այլեւ բարոյական, հոգեբանական եւ մշակութային խեղաթիւրումներով հասարակութիւն մը, ուր անարդարութիւնը, կեղծիքը, անհաւասարութիւնը եւ անտարբերութիւնը կը դառնան սովորական։

Այս հարցը ո՛չ միայն փիլիսոփայական խորհրդածութեան առարկայ է, այլեւ կենսական իրականութիւն, որու հետ առերեսուած է գրեթէ իւրաքանչիւր մարդ տարբեր ժամանակներու եւ պայմաններու մէջ։ Այս հարցը կը բացայայտէ լարուածութիւնը անհատին եւ իր շրջապատին միջեւ, կը հարցադրուի՝ ո՞ւր կը վերջանայ հասարակութեան ազդեցութիւնը եւ ո՞ւր կը սկսի անհատի ազատութիւնը։

Նախ պէտք է խորապէս հասկնալ, թէ ի՛նչ կը նշանակէ «հիւանդ հասարակութիւն»։ Այս արտայայտութիւնը կրնայ ընդգրկել բազմաթիւ երեւոյթներ՝ քաղաքական ճնշում, տնտեսական անհաւասարութիւն, բարոյական արժէքներու անկում, մշակութային դատարկութիւն կամ հոգեբանական լարուածութիւններով լի միջավայր։ Երբ մարդիկ կորսնցուցած են վստահութիւնը իրարու հանդէպ, երբ մրցակցութիւնը կը վերածուի թշնամանքի, երբ մարդը կը դիտուի որպէս միջոց եւ ո՛չ թէ նպատակ, այդ ժամանակ կրնանք խօսիլ հասարակական «հիւանդութեան» մասին։

Այսպիսի միջավայրի մէջ անհատը կը գտնուի մշտական ճնշման տակ։ Անոր շուրջը գտնուող արժէքները շատ յաճախ հակասութեան մէջ են իր ներքին ձգտումներուն հետ։ Օրինակ՝ երբ ազնուութիւնը կը պատժուի, իսկ խորամանկութիւնը կը պարգեւատրուի, կամ երբ ճշմարտութիւնը կը լռեցուի, իսկ սուտը կը տարածուի, անհատը կանգնած կը մնայ ընտրութեան առջեւ․ արդեօք ենթարկուի՞ այս հոսանքին, թէ դիմադրէ։ Այս ընտրութիւնը էական է առողջ մնալու հարցին մէջ։

Հոգեկան եւ բարոյական առողջութիւնը մեծապէս կախեալ է մարդուն կարողութենէն պահպանելու իր ինքնութիւնը։ Երբ անհատը կը փորձէ ապրիլ ըստ իր սկզբունքներուն, նոյնիսկ հակառակ հասարակական ճնշումներուն, ան որոշ իմաստով կը պահպանէ իր ներքին առողջութիւնը։ Բայց այս ճանապարհը դիւրին չէ եւ կը պահանջէ գիտակցութիւն, ինքնաքննութիւն եւ երբեմն ալ առանձնութիւն։ Շատեր չեն կրնար դիմանալ այս ծանրութեան եւ կը յանձնուին ընդհանուր հոսանքին՝ դառնալով այդ «հիւանդութեան» մէկ մասը։

Այստեղ կարեւոր է անդրադառնալ հոգեկան առողջութեան հիմնական բաղադրիչներուն։ Առողջ մարդը ո՛չ միայն ֆիզիքապէս ապահով է, այլեւ ունի ներքին հաւասարակշռութիւն, ինքնաճանաչում եւ արժէքային կայունութիւն։ Բայց, երբ հասարակութիւնը կը խաթարէ այս հիմքերը, անհատը կը ստիպուի վերաիմաստաւորել իր ինքնութիւնը։ Ան կրնայ հարցնել՝ «արդեօք կ՚արժէ՞ հաւատարիմ մնալ իմ սկզբունքներուն, եթէ այդ կը նշանակէ կորսնցնել յաջողութիւն կամ ընդունում»։

Սակայն, պէտք չէ մոռնալ, որ առողջութիւնը միայն անհատական երեւոյթ չէ։ Մարդը էապէս հասարակական արարած մըն է եւ անոր առողջութիւնը կը ձեւաւորուի նաեւ իր շրջապատէն։ Եթէ ամբողջ միջավայրը թունաւոր է՝ լեցուն ատելութեամբ, վախով եւ անվստահութեամբ, անհատի համար շատ դժուար կը դառնայ լիովին առողջ մնալը։ Ան կրնայ փորձել պաշտպանուիլ, ստեղծել իր փոքր «առողջ տարածքը»՝ ընտանիքի, բարեկամներու կամ մտերիմ շրջանակի մէջ, բայց ամբողջական մեկուսացումը գրեթէ անկարելի է։

Այստեղ կարեւոր կը դառնայ նաեւ գիտակցական դիմադրութիւնը։ Պատմութեան ընթացքին միշտ եղած են անհատներ եւ խումբեր, որոնք հակառակ «հիւանդ» համակարգերուն՝ պահպանած են իրենց արժէքները եւ նոյնիսկ փորձած են բուժել հասարակութիւնը։ Անոնք դարձած են փոփոխութեան սերմերը։ Անոնք յաճախ եղած են մտածողներ, արուեստագէտներ, ուսուցիչներ կամ պարզ մարդիկ, որոնք չեն հրաժարած իրենց մարդկայնութենէն։ Անոնք ստեղծած են առողջութեան փոքր «կղզիներ»՝ իրենց ընտանիքներուն, իրենց ստեղծագործութիւններուն կամ իրենց համայնքներուն մէջ։ Սա կը նշանակէ, որ առողջ մնալը ո՛չ միայն պաշտպանուելու, այլեւ ստեղծագործելու եւ փոխելու գործընթաց մըն է։

Կարեւոր է նաեւ դաստիարակութեան եւ գիտակցութեան դերը։ Երեխաները, որոնք կը մեծնան քննադատական մտածողութեամբ միջավայրի մը մէջ, աւելի պատրաստ կ՚ըլլան դիմադրելու հասարակական ճնշումներուն։ Անոնք կը սորվին տարբերել ճիշդն ու սխալը, եւ չեն բաւարարուիր մակերեսային յաջողութեամբ։ Այսպիսով, առողջ հասարակութիւն ստեղծելու հիմքը կը դրուի վաղ տարիքէն։

Այնուամենայնիւ, արդեօք հնարաւո՞ր է առողջ մնալ հիւանդ հասարակութեան մէջ։ Պատասխանը պարզ «այո» կամ «ոչ» չէ։ Ան հնարաւոր է, բայց ո՛չ ամբողջական եւ ոչ առանց գին վճարելու։ Անհատը կրնայ պահպանել իր ներքին հաւասարակշռութիւնը, իր արժէքները եւ հոգեկան կայունութիւնը, սակայն, ան անխուսափելիօրէն կ՚ազդուի իր շրջապատէն։ Առողջ մնալը կը դառնայ շարունակական պայքար՝ թէ՛ ներքին եւ թէ արտաքին աշխարհի հետ։

Վերջապէս, այս հարցումը մեզ կը մղէ մտածելու ո՛չ միայն անձնական փրկութեան, այլեւ հասարակական պատասխանատուութեան մասին, քանի որ իսկական լուծումը ո՛չ միայն անհատներու առողջ մնալն է, այլ ամբողջ հասարակութեան առողջացումը։ Իսկ սա սկսած է իւրաքանչիւր անհատէն՝ իր մտածումէն, իր վարքէն եւ իր ընտրութիւններէն։

Ուստի, հարցումը կը վերածուի ո՛չ միայն «հնարաւո՞ր է արդեօք», այլեւ «պատրա՞ստ ենք արդեօք»։ Քանի որ առողջ մնալը ընտրութիւն մըն է՝ երբեմն դժուար, բայց խորապէս մարդկային եւ արժէքաւոր։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ