ԱՆԿԱՏԱՐՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԳՏՆԵԼ ԳԵՂԵՑԿՈՒԹԻՒՆ. ՎԱՊԻ-ՍԱՊԻ

Վապի-սապի (wabi-sabi) ճաբոնական խորիմաստ փիլիսոփայութիւն մըն է, որ կը շեշտէ անկատարութեան, անցողիկութեան եւ պարզութեան մէջ գտնուող գեղեցկութիւնը։ Այս մտածողութիւնը կը հրաւիրէ մարդը՝ աշխարհը չտեսնելու իբրեւ կատարելութեան ձգտող հարթութիւն մը, այլ՝ իբրեւ շարունակ փոփոխուող, մաշող եւ բնական ընթացքով զարգացող իրականութիւն։

Վապի-սապիի փիլիսոփայութիւնը կը ներկայացնէ աշխարհը ընկալելու նուրբ եւ խորաթափանց կերպ մը, ուր գեղեցկութիւնը այլեւս կապուած չէ կատարելութեան, փայլունութեան կամ անփոփոխ վիճակին հետ, այլ՝ անկատարութեան, անցողիկութեան եւ բնական հոսքին։ Այս մտածողութիւնը մարդը կը հեռացնէ այն մշտական ճնշումէն, որ կը պարտադրէ ըլլալ «աւելի լաւ», «աւելի ամբողջական» կամ «աւելի կատարեալ» եւ կը հրաւիրէ ընդունելու այն, ինչ որ կայ՝ իր ամբողջ անկատար գեղեցկութեամբ։

Վապի-սապիի արմատները կը գտնուին ճաբոնական Զէն պուտտայականութեան մէջ, ուր կեանքը կը դիտուի իբրեւ հոսող գետ մը՝ առանց վերջնական կէտի կամ հաստատուն ձեւի։ «Վապի» բառը սկզբնապէս կը նշանակէ պարզութիւն եւ զերծութիւն աշխարհիկ ճոխութենէն, մինչ «սապի»ն կը վերաբերի ժամանակի թողած հետքերուն՝ հնութիւն, մաշում, լուռ գեղեցկութիւն։ Ժամանակի ընթացքին այս երկու գաղափարները միաձուլուեցան՝ ստեղծելով աշխարհի ընկալման եզակի ձեւ մը։

Վապի-սապիի խորքին մէջ կայ ժամանակի զգացողութիւնը։ Ժամանակը այստեղ ո՛չ թէ թշնամի մըն է, որ կը մաշեցնէ եւ կը քայքայէ, այլ՝ ստեղծագործ ուժ մը, որ կը ձեւաւորէ, կը հարստացնէ եւ կը խորացնէ իրերը։ Այս փիլիսոփայութեան համաձայն՝ ճեղքուած կաւեայ ամանը կրնայ աւելի գեղեցիկ ըլլալ, քան նոր ու անթերի առարկայ մը, որովհետեւ ան կը կրէ իր պատմութիւնը։ Մաշած փայտը, գունաթափուած կտաւը կամ կոտրուած եզրերը չեն դիտուիր իբրեւ թերութիւններ, այլ՝ իբրեւ կեանքի անցած ճամբու վկաներ։ Այս կերպով մարդը կը սորվի արժեւորել ո՛չ թէ այն, ինչ որ կատարեալ է, այլ այն, ինչ որ իրական է։

Վապի-սապիի հիմնական ուսմունքներէն մէկը կը յիշեցնէ, որ ոչինչ յաւերժ է։ Ամէն ինչ կը փոխուի, կը ծերանայ, կը մաշի եւ վերջապէս կը վերադառնայ բնութեան։ Այս գիտակցութիւնը ո՛չ թէ տխրութիւն կը պատճառէ, այլ՝ ազատութիւն։ Երբ մարդ կ՚ընդունի անցողիկութիւնը, ան կը դադրի կառչիլ կատարելութեան պատրանքին եւ կը սկսի ապրիլ ներկայ պահը աւելի խոր զգացողութեամբ։

Այս մտածողութիւնը նաեւ կը քաջալերէ պարզութիւնը։ Ժամանակակից աշխարհին մէջ, ուր մարդիկ յաճախ կը ձգտին աւելորդ շքեղութեան եւ բարդութեան, վապի-սապին կը հրաւիրէ վերադառնալ հիմնականին։ Պարզ տուն մը, քիչ իրեր, հանգիստ գունաւորում եւ բնական լոյս՝ այս բոլորը կը ստեղծեն միջավայր մը, ուր մարդ կրնայ հանգստանալ եւ լսել իր ներքին ձայնը։

Վապի-սապիի մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ նաեւ լռութիւնը։ Լռութիւնը այստեղ դատարկութիւն չէ, այլ իմաստով լեցուն տարածք մըն է, ուր մարդ կրնայ հանդիպիլ ինքն իրեն։ Երբ աղմուկը կը լռէ՝ արտաքին եւ ներքին, մարդ կը սկսի լսել այն ձայները, որոնք սովորաբար կը կորսուին առօրեայի խառնաշփոթին մէջ։ Այս լռութիւնը կը բերէ պարզութիւն եւ յստակութիւն, որոնք անհրաժեշտ են ներքին խաղաղութեան համար։

Վապի-սապին նաեւ ներքին հաշտութեան ուղի մըն է։ Ան կը յուշէ, որ մարդ ինքն ալ անկատար է եւ այդ անկատարութիւնն է, որ զինք կը դարձնէ մարդկային։ Սխալները, վէրքերը եւ անցեալի փորձառութիւնները պէտք չէ ծածկել կամ մոռնալ, այլ՝ ընդունիլ որպէս կեանքի անբաժանելի մաս։ Այս ընդունումը կը բերէ խաղաղութիւն, որովհետեւ մարդ կը դադրի պայքարիլ ինքն իր դէմ։

Մարդկային յարաբերութիւններու մէջ եւս վապի-սապիի ոգին ունի իր տեղը։ Ան կը յուշէ, որ ո՛չ մէկ յարաբերութիւն կատարեալ է եւ զայն փորձել անթերի դարձնել՝ յաճախ կը յանգեցնէ հիասթափութեան։ Փոխարէնը, երբ մարդիկ կ՚ընդունին իրարու թերութիւնները, կը ներեն սխալները եւ կը գնահատեն անկեղծութիւնը, յարաբերութիւնները կը դառնան աւելի խոր եւ իրական։ Անկատարութիւնը այստեղ կը դառնայ կապող ուժ, ո՛չ թէ բաժնող պատնէշ։

Այս փիլիսոփայութիւնը նաեւ կ՚առընչուի կորուստի եւ ընդունման գաղափարին։ Ամէն բան, զոր կը սիրենք, ենթակայ է փոփոխութեան կամ կորստեան։ Վապի-սապին չի փորձեր մխիթարել այս ճշմարտութիւնը ժխտելով, այլ՝ կը քաջալերէ ընդունիլ զայն իբրեւ կեանքի բնական մաս։ Այս ընդունումը կը թեթեւցնէ սրտի ծանրութիւնը եւ կը դարձնէ մարդը աւելի զգայուն ներկայ պահի նկատմամբ։

Այսօրուան արագ ու պահանջկոտ կեանքին մէջ վապի-սապիի փիլիսոփայութիւնը կը դառնայ աւելի արդիական, քան երբեք։ Ան կը յիշեցնէ, որ երջանկութիւնը չի գտնուիր կատարելութեան մէջ, այլ՝ պարզ պահերու, անկեղծ զգացումներու եւ բնական ընթացքի ընդունման մէջ։ Երբ մարդ կը սորվի տեսնել գեղեցկութիւնը մաշած իրերու, լուռ պահերու եւ անցողիկ ակնթարթներու մէջ, ան կը սկսի ապրիլ աւելի լիարժէք եւ իմաստալից կեանք մը։

Վապի-սապին ո՛չ միայն գեղագիտական ըմբռնում մըն է, այլ՝ կեանքի փիլիսոփայութիւն։ Ան կը հրաւիրէ մեզ դանդաղիլ, դիտել, զգալ եւ ընդունիլ։ Որովհետեւ կեանքը, իր բոլոր անկատարութիւններով հանդերձ, ինքնին գեղեցիկ է։

Վերջապէս, վապի-սապին կը յիշեցնէ մեզի, որ կեանքը ինքնին գեղեցիկ է՝ իր անկատար, կարճատեւ եւ փխրուն բնոյթով։ Ամէն ճեղք, ամէն մաշում, ամէն պահ կը դառնայ այս գեղեցկութեան մէկ մասը։ Եւ երբ մարդ կը սորվի տեսնել այս նրբութիւնը, ան ո՛չ միայն կը հասկնայ կեանքը, այլ՝ կը սկսի իսկապէս զգալ զայն՝ իր ամբողջ խորութեամբ եւ պարզութեամբ։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ