ԾԱՌԵՐՈՒ ՔԱՂՑՐ ՀԻՒԹԸ. ՄՇԱԿՈՅԹՆԵՐ ՄԻԱՑՆՈՂ ԲՆԱԿԱՆ ՀՐԱՇՔԸ

Աշունը շուտով ամբողջովին կը մտնէ իր իրաւունքներու մէջ։ Հովը կը սկսի զովացնել օդը, իսկ ծառերը, անտեսանելի վրձինի վերջին հարուածներով, կը հագնին ոսկեգոյն, հրաշէկ նարնջագոյն ու բոցավառ կարմիր պատմուճաններ։ Երբ բնութիւնը կամաց-կամաց կը պատրաստուի խոր լռութեան ու նիրհի, մարդկային հոգին ինքնաբերաբար կը փնտռէ ջերմութիւն, հարազատութիւն եւ քաղցր հանգրուան մը։ Այս աշնանային մթնոլորտին մէջ է, որ ծառերը մեզ կը հրաւիրեն խորհրդաւոր ճամբորդութեան մը։

Աշխարհի զանազան անկիւններուն՝ հիւսիսային ցուրտ ու խորհրդաւոր անտառներէն մինչեւ արեւադարձային տաք ու ծովաբոյր ափերը, բնութիւնը մարդիկը քաղցրացնելու, զիրար միացնելու եւ սերունդներու հոգիները իրարու կապելու իր իւրայատուկ, կախարդական միջոցը ունի՝ ծառերու բնական, կենսատու հիւթը։ Այս հեղուկը՝ ծառերու երակներով հոսող բնութեան արիւնը, իր մէջ կը պահէ երկրագունդի տարբեր տարածքներու արեւն ու հողին բոյրը։

Թէեւ աշխարհագրութիւնը, կլիման ու աւանդութիւնները տարբեր են, այս հիւթերուն շուրջ կազմուած մշակոյթը միշտ կը պատմէ նոյն յուզիչ պատմութիւնը, որ պատմութիւնն է բնութեան հետ բացարձակ ներդաշնակութեան մէջ ապրելու, պարզ ու մաքուր հաճոյքներ վայելելու եւ կեանքի ցուրտ օրերը աւելի ջերմ, բուրումնաւէտ ու հաճելի դարձնելու մասին։

ԹԽԿԻԻ ՀԻՒԹԸ ԵՒ ՕՇԱՐԱԿԸ. ԳԱՆԱՏԱԿԱՆ «ՈՍԿԻՆ»

Աշխարհի ամենէն ծանօթ ու պաշտելի ծառային օշարակներէն մէկը՝ թխկիի օշարակը ծնունդ առած է Հիւսիսային Ամերիկայի խորհրդաւոր ու անեզր անտառներու գիրկը։ Անոր արտադրութեան աւանդական, դարաւոր գիտելիքները եւ հիւթաքաղի նուրբ եղանակները եւրոպացի գաղթականներուն փոխանցած են Հիւսիսային Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդները, որոնք ծառին հիւթը կը նկատէին երկնային պարգեւ մը։ Այսօր Գանատան աշխարհի թխկիի օշարակի ամենամեծ ու անվիճելի արտադրողն է, իսկ Քեպէքի անտառաշատ նահանգը՝ անոր արտադրութեան ու մշակոյթի իսկական սիրտը։

Կը տարբերուի ծառէն բնականաբար հոսող, վճիտ թխկիի հիւթը եւ անոր երկարատեւ եփումէն ստացուած թանձր, ոսկեգոյն թխկիի օշարակը։

Թխկիի հիւթի հաւաքման բնական գործընթացը տեղի կ՚ունենայ վաղ գարնան (սովորաբար փետրուարի վերջէն մինչեւ ապրիլի սկիզբ)։ Ասիկա այն յատուկ ժամանակաշրջանն է, երբ ցերեկը ջերմաստիճանը կը բարձրանայ զերոյէն վեր, իսկ գիշերը տակաւին ցրտահարութիւններ կ՚ըլլան։ Ջերմաստիճանային այս հերթական տատանումները՝ գիշերուան ցուրտն ու ցերեկուան տաքացումը, ծառին ներսը ճնշման փոփոխութիւններ կը յառաջացնեն եւ կը նպաստեն քաղցր հիւթի հոսքին։

Հիւթահաւաքի արհեստն ու ընթացքը շատ հետաքրքրական է, կարելի է ժամերով դիտել այն տեսանիւթերը, որոնք նկարահանուած են այս արարողութեան մասին։ Նախ ծառի խնամքոտ ընտրութիւն կը կատարուի։ Հիւթ հաւաքելու համար պիտանի են միայն առնուազն 30-40 տարեկան եւ 25-30 սմ. բունի տրամագիծ ունեցող լիարժէք, առողջ թխկիները։ Շատ երիտասարդ ծառերուն բնաւ չեն դպչիր, որպէսզի չվնասեն անոնց աճը։

Ծառի բունին վրայ, գետնէն մօտաւորապէս 1 մեթր բարձրութեան վրայ, շաղափով զգուշութեամբ փոքր անցք մը կը բանան (մօտաւորապէս 4-5 սմ. խորութեամբ եւ 8-10 մմ. տրամագիծով)։ Անցքը կը ծակեն թեթեւակի դէպի վեր թեքութեամբ, որպէսզի հիւթը բնականոն ձեւով ու հեշտութեամբ ներքեւ ծորի։

Անցքին մէջ փայտեայ մուրճով զգուշութեամբ կը հարուածեն ու կը տեղադրեն յատուկ մետաղէ կամ կերպընկալէ ծորակը։ 

Աւանդական եղանակով ծորակին վրայ կը կախեն յատուկ, ծածկոցով դոյլեր կամ տարաներ, որոնց մէջ կը կաթի հիւթը։ Տարաները անպայման ծածկուած կ՚ըլլան, որպէսզի մէջը տերեւներ, աղբ կամ անձրեւաջուր չլցուին։

Ժամանակակից (արդիւնաբերական) եղանակով հարիւրաւոր ծառերու ծորակներ իրարու կը միացուին ճկուն, կերպընկալէ խողովակներու ընդարձակ համակարգով, եւ հիւթը օդադատարկիչ մղիչներու օգնութեամբ կը հաւաքուի ընդհանուր, հսկայական ջրամբարի մը մէջ։

Երբ ծառին առաջին բողբոջները կը սկսին բացուիլ, հիւթի համը իսկոյն կը փոխուի (կը լեղիանայ) եւ հաւաքումը դադարեցնելու պահը կը հասնի։ Ծորակները խնամքով կը հանեն․ անցքը կամ կը գոցեն փայտեայ խցանով, կամ ալ կը թողուն, որ ծառը ինքնուրոյն, բնականօրէն բուժէ իր վէրքը։

Այս ամբողջ հաւաքուած հիւթը ապա կը տանին յատուկ «շաքարատնակներ», ուր մեծ կաթսաներու մէջ երկար կ՚եփեն։ Ասիկա իսկական համբերութեան դպրոց մըն է. մօտաւորապէս 40 լիթր անմշակ թխկիի հիւթէն կարելի է ստանալ ընդամէնը 1 լիթր թանձրիկ, հեղուկ ոսկի հիշեցնող օշարակ։

Թխկիի օշարակը Գանատայի համար ո՛չ միայն ազգային հպարտութիւն է, այլեւ ունի տնտեսական ռազմավարական մեծ կարեւորութիւն։ Քեպէքի արտադրողներու ընկերակցութիւնը նոյնիսկ կը պահպանէ թխկիի օշարակի միջազգային ռազմավարական պաշարը, որպէսզի բնակլիմայական անկայուն տարիներուն շուկային մատակարարումն ու գիները կարելի ըլլայ հաւասարակշռուած պահել։ 2011-2012 թուականներուն այս պահեստներէն մէկուն մէջ տեղի ունեցաւ գիւղատնտեսական արտադրութեան պատմութեան ամենէն արտասովոր ու մեծ գողութիւններէն մէկը, երբ տակառները գաղտնաբար դատարկելով ու ջուրով լեցնելով՝ անհետացաւ շուրջ 3 հազար թոն թխկիի օշարակ (շուրջ 18 միլիոն տոլար արժողութեամբ)։ «Դարու քաղցր կողոպուտ» անուանուած այս պատահարը լաւագոյնս կը փաստէ, թէ որքան թանկարժէք է այս «քաղցր ոսկին»։

ԻՆՉՈ՞Ւ ԿԱՊՈՒԱԾ Է ԱՇՆԱՆ ՀԵՏ

Թխկիի հիւթը գարնան սկիզբը կը հաւաքուի, բայց թխկիի օշարակը աշխարհի շատ մը երկիրներու մէջ տարօրինակօրէն, աշնանային ջերմութեան ու յարմարաւէտութեան գլխաւոր խորհրդանիշը դարձած է։ Թխկիի տերեւները աշնան կը ներկուին հրաշէկ նարնջագոյն, ծիրանագոյն ու բոցավառ կարմիր երանգներով՝ անտառները վերածելով կրակէ ծովու, իսկ եղանակի ցրտելուն հետ մարդիկ կը փնտռեն տաք, բուրումնաւէտ ու սրտամօտ կերակուրներ։

Տաք, փխրուն բլիթներ, ոսկեգոյն մեղրաբջիջ թխուկներ (վաֆըլ), կասիայի բոյրով համեմուած մխացող սուրճ եւ անոնց վրայ առատօրէն լեցուած թանձր, այրած շաքարի եւ փայտային նուրբ համով թխկիի օշարակ… Ահա աշնան այն փոքրիկ, անկրկնելի հաճոյքները, որոնք տունը կը լեցնեն ջերմութեամբ, կը ստեղծեն իսկական յարմարաւէտ, հարազատ ու խաղաղ մթնոլորտ մը, երբ պատուհանէն դուրս աշնանային հովն ու անձրեւը կը դիտուին։

ԿԵՉԻԻ ՀԻՒԹԸ. ԱՐԵՒԵԼԵԱՆ ԵՒՐՈՊԱՅԻ ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆ ԶԱՐԹՕՆՔԸ

Եթէ թխկին Հիւսիսային Ամերիկայի պարծանքն է, ապա ճերմակակեղեւ, սլացիկ կեչին Ռուսաստանի, Սպիտակ Ռուիոյ, Ուքրայնոյ եւ Պալթեան երկիրներու բնաշխարհին ու ժողովրդական աւանդութիւններուն մէջ առանձնայատուկ, գրեթէ սրբազան տեղ ունի։ Կեչիի հիւթը բնութեան ամենէն մաքուր զարթօնքի աւետաբերն է։ Անիկա կը հաւաքուի վաղ գարնան, երբ արեւը կը սկսի կոտրել ձմրան ողնաշարը, ցերեկները կը տաքնան, գիշերները տակաւին սառնամանիքային են, եւ անտառի հողը նոր-նոր կը սկսի արթննալ ու անոր վրայի ձիւնը կը սկսի հալիլ։

Այդ երկիրներու մէջ անտառապահներն ու գիւղացիները նոյնպէս խնամքով կ՚ընտրեն ծառերը՝ հաստ, առողջ ու լիարժէք հասունցած կեչիները։ Ծառի սպիտակ կեղեւին վրայ, բունի որոշակի բարձրութեան վրայ, փոքր ու զգոյշ անցք մը կը բանան, ապա անոր մէջ կը տեղադրեն փոքրիկ, ակօսաւոր ծորակ մը։ Ծորակէն կաթիլ-կաթիլ հոսող բնական զուլալ հիւթը կը հաւաքուի ծառէն կախուած փայտէ դոյլի, ապակեայ տարայի կամ յատուկ պարկերու մէջ։ Արդիւնաբերական մեծ արտադրութիւններու պարագային, հարիւրաւոր ծառեր իրարու կը միացուին ճկուն, սննդային խողովակաշարերով, որոնք հիւթի բնական հոսքը կը հասցնեն կեդրոնական հաւաքման տարաներու մէջ։

Հիւթահաւաքի այս կախարդական շրջանը չափազանց կարճ է՝ սովորաբար ընդամէնը երկու-երեք շաբաթ, եւ կը հասնի իր աւարտին ճիշդ այն պահուն, երբ ծառի կանաչ, կոկոնային առաջին տերեւները կը սկսին բացուիլ։ Թարմ, նոր քամուած հիւթը գրեթէ լեռնային աղբիւրի ջուրի պէս թափանցիկ է, արտակարգ նուրբ, զովացուցիչ եւ թեթեւակի քաղցրահամ։ Զայն դարեր շարունակ խմած են թարմ վիճակով՝ իբրեւ կենսատու, կենսանիւթերով եւ հանքային աղերով հարուստ ճար, կամ օգտագործած են զանազան ըմպելիքներ ու օշարակներ պատրաստելու համար։

Կեչիի հիւթահաւաքը բնութեան հանդէպ խորին հոգատարութիւն եւ յարգանք կը պահանջէ․ ծառէն կարելի է վերցնել միայն անոր հիւթի մէկ փոքրիկ մասը, իսկ եղանակի աւարտին անցքը անպայման կը գոցեն մոմով, փայտէ խցանով կամ կաւով, որպէսզի ծառը չվարակուի եւ շարունակէ ապրիլ։ Այս ամբողջ գործընթացին մէջ կայ անսահման բանաստեղծական տեսարան մը. անտառի գետնին ձիւնը տակաւին չէ հալած, բայց սպիտակ կեչիի ներսը արդէն հզօր, աննկատ գարունը սկսած է։

Կեչիի հիւթէն օշարակ ստանալը անհամեմատ աւելի դժուարին, համբերատար ու աշխատատար գործընթաց է, քան թխկիի պարագային։ Մէկ լիթր թանձր կեչիի օշարակ ստանալու համար կրնայ պահանջուիլ 100-էն մինչեւ 120 լիթր թարմ հիւթ։ Հիւթը դանդաղ, ցած տաքութեան տակ երկար ժամեր կ՚եփուի, որպէսզի չայրի անոր բնական շաքարը, մինչեւ որ ջուրը ամբողջութեամբ գոլորշիանայ եւ մնայ մուգ ոսկեգոյն, թանձր, մեղրանման հեղուկ մը։ Անոր համը թխկիի օշարակէն բոլորովին տարբեր է. ունի աւելի խորունկ, թթուաշ-քաղցր, փայտային, կաղնիի եւ սեւաշաքարի (քարամել) բնական, հարուստ երանգներ։

ՄՈՄԻՃԻՔԱՐԻ. ԹԽԿԻԻ ՏԵՐԵՒՆԵՐՈՒ ՃԱԲՈՆԱԿԱՆ ԳԵՂԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆԸ

Ծառերու եւ աշնան կապը իր գեղարուեստական ու փիլիսոփայական գագաթնակէտին կը հասնի Ճաբոնի մէջ։ Այստեղ թխկին՝ մոմիճին (ճաբոնական թխկի), պարզապէս ծառ չէ, այլ բոլորովին ուրիշ հոգեւոր, գեղագիտական ու մշակութային աշխարհ մը։ 

Ամէն աշուն ճաբոնցիները կը հետեւին դարաւոր ու նուիրական մոմիճիքարիի (բառացի՝ «տերեւներու որս») աւանդութեան՝ հոգեպէս «որսալով» ու վայելելով աշնանային թխկիներու կարմրած տերեւներու անկրկնելի գեղեցկութիւնը։

Ինչպէս գարնան կեռասենիներու ծաղկման շրջանին, այնպէս ալ աշնան Ճաբոնի մէջ միլիոնաւոր մարդիկ, ընտանիքներով ու բարեկամներով, կը շրջին լեռնային անտառներու, սրբազան տաճարներու պարտէզներու եւ քաղաքային զբօսայգիներու մէջ՝ հիանալու համար թխկիներու բոցավառ կարմիր, ծիրանագոյն ու ոսկեգոյն տերեւներու հրաշքով։ Ինչպէս միշտ, այս անգամ ալ բնութիւնը ճաբոնցիներու համար կեանքի անցողիկութեան շուրջ խորհրդածելու, ներքին խաղաղութիւն գտնելու եւ սիրելիներու հետ լաւ ժամանակ անցընելու սրբազան առիթ մըն է։ Մոմիճիի տերեւի պատկերը նաեւ տեղ գտած է ճաբոնական զանազան տոհմական զինանշաններու (մոն), արուեստի եւ աւանդական զարդարանքի մէջ՝ դառնալով կեանքի անցողիկութեան յայտնի խորհրդանիշ մը։

ՏԵՐԵՒԸ ԿԸ ԴԱՌՆԱՅ ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՀԱՄԵՂ ՊԱՏԱՌ

Պատմական Մինօ քաղաքին մէջ թխկիի տերեւը ո՛չ միայն ակնահաճոյ է, այլեւ դարձած է տեղական, դարաւոր ու անսովոր ճաշակելի պատառի մը հիմքը։ Այստեղ կը հաւաքեն յատուկ տեսակի թխկիներու ամենամաքուր տերեւները, զանոնք մօտ մէկ տարի կը պահպանեն աղաջուրի տակառներու մէջ, որպէսզի տերեւները փափկանան, ապա լաւ մը լուալէ ետք զանոնք կը թաթխեն թեթեւակի քաղցր, շուշմայով համեմուած տեմփուրայի խմորի մէջ եւ կը տապկեն եռացող բուսական իւղի մէջ։

Այս յատուկ ուտեստը խրթխրթան, թեթեւակի քաղցր, բուրումնաւէտ անսովոր պատառ մըն է, որ յատկապէս հաճելի է տաք-տաք վիճակով ճաշակելը՝ աշնանային զով անտառին մէջ կատարուած երկար պտոյտէ մը ետք։

ԱՐՄԱՒԵՆԻԻ ՀԻՒԹԸ. ԱՐԵՒԱԴԱՐՁԱՅԻՆ ՋԵՐՄՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՀԻՒՐԸՆԿԱԼՈՒԹԻՒՆ

Ձգելով հիւսիսային ու աշնանային ցուրտ եղանակները եւ տեղափոխուելով դէպի երկրագունդի արեւադարձային գօտիներ՝ Ափրիկէ, Հարաւային Ասիա (Հնդկաստան, Սրի Լանքա) եւ Հարաւ-արեւելեան Ասիա, կը հանդիպինք արմաւենիներու զանազան, վեհաշուք տեսակներու (կոկոսեան, շաքարարմաւենի, պորասուս), որոնց քաղցր հիւթը դարեր շարունակ եղած է տեղական համայնքներու սնունդի, քաղցրացուցիչի եւ ազգային ըմպելիքներու հիմնական աղբիւրը։

Այստեղ կայ աշխարհագրական ու բնագիտական կարեւոր, հետաքրքրական տարբերութիւն մը. արմաւենիներու հիւթը ո՛չ թէ ծառի բունը ծակելով կը ստանան, այլ բարձրագոյն կատարին գտնուող ծաղկաբոյլէն կամ դեռ չբացուած ծաղիկի ցօղունէն։ Հմուտ «ծառամագլցողներ» կը բարձանան բարձրահասակ արմաւենիներու գագաթը, յատուկ մշակմամբ կը կտրտեն ծաղիկի ցօղունին ծայրը, ապա անոր տակ կը կապեն կաւէ կուժեր կամ հնդկեղէգէ տարաներ։ Շաքարով հարուստ, թարմ հիւթը դանդաղօրէն, կաթիլ առ կաթիլ կը կուտակուի տարային մէջ։ Այս թարմ հիւթը արեւադարձային տաք կլիմային մէջ ունի չափազանց արագ բնական խմորման յատկութիւն։

Եթէ թարմ հիւթը հաւաքուի վաղ առաւօտեան եւ անմիջապէս եփուի ուժեղ կրակներու վրայ, անկէ կը ստանան աւանդական, բնական քաղցրացուցիչներ։ Հարաւային եւ Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ մէջ արմաւենիի հիւթէն կը պատրաստուի ճակերի՝ արմաւենիի չզտուած, բնական ոսկէ-շագանակագոյն շաքարը։ Մալեզիոյ, Ինտոնեզիոյ եւ Սինկափուրի հարուստ խոհանոցներուն մէջ այն հռչակաւոր է «Gula Melaka» անունով։ Անոր համը ունի խորունկ, այրած շաքարի, ընկոյզի, արմաւի եւ երբեմն թեթեւակի ապխտած փայտի հարուստ բոյրեր։

Նոյն թարմ հիւթը, եթէ անմիջապէս չեփուի, օդին մէջ գտնուող բնական խմորիչներու ազդեցութեամբ ընդամէնը քանի մը ժամուան ընթացքին կը սկսի ինքնաբերաբար խմորիլ։ Արդիւնքը ծանօթ է արմաւենիի գինի անունով (ամէն երկրի մէջ իր անունը ունի)։ Սկզբնական շրջանին անիկա թեթեւ, քաղցրահամ ու փրփրուն խմիչք մըն է, իսկ օրուան վերջը կը դառնայ աւելի թունդ։ Այս ըմպելիքը ափրիկեան եւ ասիական շատ մը համայնքներու մէջ սերտ կապուած է ընկերային կեանքին, հարսանիքներու եւ հիւրընկալութեան։ Եթէ հիւսիսի մէջ ջերմութիւնը յաճախ տան մէջ առանձնանալն է, ապա այստեղ ջերմութիւնը ծառի շուքին տակ միասին նստելու, սրտաբաց զրուցելու եւ կեանքի պահը կիսելու հաւաքական ու բացօթեայ ուժն է։

ԾԱՌԷՆ ՄԻՆՉԵՒ ՍԵՂԱՆ

Գանատական թխկին, արեւելեան Եւրոպայի ճերմակակեղեւ կեչին, ճաբոնական խորհրդաւոր մոմիճին կամ արեւադարձային վեհաշուք արմաւենին առաջին հայեացքով իրարմէ լիովին հեռու, տարբեր աշխարհներ կը ներկայացնեն։ Մէկուն մէջ աշնանային հրաշէկ տերեւներն ու տաք բլիթներն են, միւսին մէջ՝ ձիւնհալն ու գարնանային առաջին վճիտ հիւթը, երրորդին մէջ՝ կարմիր տերեւներու լուռ, գեղագիտական պաշտամունքն ու խրթխրթան պատառները, իսկ չորրորդին մէջ՝ արեւադարձային անցնող արեւն ու մարդոց հաւաքական, աղմկոտ ու ջերմ կեանքը։

Սակայն, անոնց բոլորին միջեւ կայ պարզ, անսահման գեղեցիկ ու հմայիչ ընդհանրութիւն մը։ Մարդկութիւնը իր պատմութեան արշալոյսէն ի վեր միշտ գիտցած է ծառին մէջ տեսնել ո՛չ միայն պարզ բնութիւն կամ փայտանիւթ, այլեւ շնչող, կենդանի մարմին եւ կեանք։ Ծառերու երակներէն հոսող հիւթը մարդը վերածած է օշարակի, քաղցրացուցիչի, զովացուցիչ ըմպելիքի, արուեստի ուտեստի եւ դարաւոր աւանդութեան։ Իսկ այդ փոքրիկ, բնական հեղուկին շուրջ, դարերու ընթացքին, հիւսած է անմոռանալի յիշողութիւններ, ջերմ սովորութիւններ ու մարդկային սրտագին հանդիպումներ։

Թերեւս ճիշդ այս պատճառով է, որ հիմա, երբ աշունը վերջնականապէս կը տարածուի մեր շուրջ, ծառերու քաղցր հիւթը աշխարհի տարբեր անկիւններուն մէջ մեզի կը պատմէ նոյն պարզ ու յաւերժական պատմութիւնը. բնութեան խորունկ սիրտէն առնուած փոքրիկ քաղցրութիւն մը կրնայ մարդոց կեանքը դարձնել աւելի ջերմ, աւելի հարազատ, աւելի իմաստալից եւ աւելի քաղցր։

Բայց եւ այնպէս, այս բոլորը ընդամէնը քանի մը էջ են բնութեան անեզր մատեանէն։ Աշխարհը այնքան լայն է, բազմազան ու անսպառ, որ ով գիտէ՝ քանի՜-քանի՜ ուրիշ երկիրներ, հեռաւոր կղզիներ ու անծանօթ ժողովուրդներ ունին ծառերէն հիւթ քամելու, բնութեան բարիքները հաւաքելու եւ զանոնք քաղցրութեան վերածելու իրենց սեփական, դարաւոր ու չգրուած աւանդոյթները։

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան