«ՅԻՇԱՐԺԱՆ ՏԱՐԵԹԻՒԵՐ - 2026». ԱԶԳԱՅԻՆ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵԱՆ ՕՐԱՑՈՅՑ ԵՒ ՅՈԲԵԼԵՆԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱՒՈՐ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Մեր սեղաններուն է «Յիշարժան տարեթիւեր» օրացոյցի 2026 թուականի հրատարակութիւնը։ 

Նշանաւոր դէպքերու մասին նշումներ, անուանի մարդոց ծննդեան օրեր եւ այլ կարեւոր իրադարձութիւններու մասին տեղեկութիւններ պարունակող այս գրքոյկը Հայաստանի Ազգային գրադարանի պարբերական հրատարակութիւններուն մէջ ամենաերկարամեան է։ Այդ մէկը լոյս կը տեսնէ 1947 թուականէն սկսեալ եւ տասնամեակներու ընթացքին դարձած է անփոխարինելի ուղեցոյց՝ մշակութային, պատմական եւ հասարակական տարելիցները յիշատակելու համար։

Այս օրացոյցը իր բնոյթով պարզ տարեթուային ժողովածու մը չէ, այլ ազգային յիշողութեան օրացոյց մըն է, ուր ամփոփուած են անցեալի եւ ներկայի կարեւոր դէպքերը՝ հաւաստի աղբիւր դառնալով հետազօտողներու, լրագրողներու եւ ընթերցողներու համար։

Գիրքը կազմելու աշխատանքը հիմնուած է բազմազան եւ վստահելի աղբիւրներու վրայ։ Կը գործածուին համայնագիտարաններ, կենսագրական բառարաններ, Հայաստանի ստեղծագործական միութիւններու տեղեկատուներ, առցանց գիտական աղբիւրներ, ինչպէս նաեւ պետական եւ մշակութային կառոյցներու պաշտօնական տուեալներ։ Այս բազմակողմանի աղբիւրներու օգտագործումը օրացոյցին կը շնորհէ գիտական հաւաստիութիւն եւ տեղեկատուական ամբողջականութիւն։

Հետաքրքրական է, որ «Յիշարժան տարեթիւեր» օրացոյցը իր առաջին տարիներուն հրատարակուած է պաստառի ձեւով։ Այդ ժամանակաշրջանին անիկա հիմնականին նախատեսուած էր հանրային վայրերու եւ գրադարաններու համար, ուր ընթերցողները կրնային արագ կերպով ծանօթանալ կարեւոր տարելիցներուն։

1957 թուականէն սկսեալ հրատարակութիւնը սկսաւ լոյս տեսնել եռամսեայ պարբերութեամբ՝ «Նշանաւոր եւ յիշարժան տարեթիւեր» խորագրով։ Այս փուլը կարելի է նկատել օրացոյցի զարգացման կարեւոր շրջադարձ մը։ Նոյն տարիներէն սկսեալ աւելի շատ պատմական եւ մշակութային տարեթիւեր ներառուեցան, իսկ ամենակարեւոր դէպքերուն նուիրուեցան ծաւալուն յօդուածներ։ Այդ գրութիւններուն մէջ ո՛չ միայն կը ներկայացուէր իրադարձութեան պատմութիւնը, այլ նաեւ կ՚առաջարկուէր համապատասխան գրականութիւն՝ նիւթը աւելի խոր ուսումնասիրելու համար։ 

Վերջին տարիներուն հրատարակութիւնը լոյս կը տեսնէ տարին մէկ անգամ՝ աւելի լայն ընդգրկումով։ Անիկա ունի հիմնականօրէն տեղեկատուական բնոյթ, սակայն, միաժամանակ կը ներկայացնէ կարեւոր տեղեկութիւններ այն անհատներու մասին, որոնք իրենց ներդրումը ունեցած են հասարակական-քաղաքական, գիտակրթական, տնտեսական եւ մշակութային ոլորտներէ ներս։ 

2008 թուականէն սկսեալ օրացոյցին վերջաւորութեան առանձին խորագիրով կը ներկայացուին նաեւ այդ տարուան նշանաւոր իրադարձութիւնները։ Այս նորամուծութիւնը ընթերցողին կ՚օգնէ նախ անցեալը յիշել, ապա ընթացիկ տարին դիտարկել պատմական շարունակութեան մէջ։

Ամենավերջին տարիներուն հրատարակութիւնը նոր բարելաւումներ ունեցաւ։ «Յիշարժան տարեթիւեր 2024»էն սկսեալ ներառուեցաւ նաեւ օգտագործուած աղբիւրներու, գրականութեան եւ առցանց յղումներու ցանկը։ Այս քայլը օրացոյցին կը հաղորդէ աւելի մեծ ակադեմական վստահութիւն եւ հետազօտական արժէք։

2026 թուականի տարեգիրքէն կը ներկայացնենք յոբելենական իրադարձութիւններէն փունջ մը եւ նշանաւոր խումբ մը անձերու յոբելեաններ, որոնք կը համընկնին 2026 թուականին։

ՆՇԱՆԱՒՈՐ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

- 10 տարի առաջ՝ 2016 թուականի ապրիլի 2-ին, սկսած է Ապրիլեան քառօրեայ պատերազմը։

- 15 տարի առաջ՝ 2011 թուականի սեպտեմբերի 20-ին, բացուած է Մաշտոցեան մատենադարանի նոր մասնաշէնքը։

- 15 տարի առաջ՝ 2011 թուականին, Հայաստանը դարձած է Ճատրակի աշխարհի խմբային առաջնութեան ախոյեան։

- 20 տարի առաջ՝ 2006 թուականին, Հայաստանի ճատրակի հաւաքականը դարձած է Ողիմպիական ախոյեան։

- 25 տարի առաջ՝ 2001 թուականի սեպտեմբերի 23-ին, Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. Կաթողիկոսը օծած է Երեւանի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր եկեղեցին եւ մատուցած առաջին պատարագը։

- 30 տարի առաջ՝ 1996 թուականին, հիմնադրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրական դատարանը։

- 35 տարի առաջ՝ 1991 թուականի սեպտեմբերի 21-ին, հանրաքուէի արդիւնքներով Հայաստանի Հանրապետութիւնը հռչակուած է անկախ պետութիւն։

- 35 տարի առաջ՝ 1991 թուականի յուլիսի 1-ին, ընդունուած է Հայաստանի Հանրապետութեան օրհներգը։

- 35 տարի առաջ՝ 1991 թուականի դեկտեմբերի 26-ին, պաշտօնապէս դադրած է գոյութիւն ունենալէ Խորհրդային Միութիւնը։

- 35 տարի առաջ՝ 1991 թուականի հոկտեմբերի 16-ին, Հայոց համազգային շարժման անդամ Լեւոն Տէր-Պետրոսեան ընտրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին նախագահ։

- 45 տարի առաջ՝ 1981 թուականի մարտի 7-ին, բացուած է Երեւանի մեթրոն։

- 55 տարի առաջ՝ 1971 թուականի մայիսի 19-ին, Երեւանի մէջ բացուած է «Հրազդան» մարզադաշտը։

- 70 տարի առաջ՝ 1956 թուականի նոյեմբերի 29-ին, հեռարձակուած է հայկական հեռուստատեսութեան առաջին հաղորդումը։

- 80 տարի առաջ՝ 1946 թուականին, Վիքթոր Համբարձումեանի նախաձեռնութեամբ հիմնադրուած է Բիւրականի աստղադիտարանը։

- 95 տարի առաջ՝ 1931 թուականի մարտի 11-ին, Խորհրդային Հայաստանի մէջ արգիլուած է Աստուածաշունչի վաճառքն ու տարածումը։

- 100 տարի առաջ՝ 1926 թուականի սեպտեմբերի 1-ին, Երեւանի մէջ տեղի ունեցած է Հայաստանի Ազգային ձայնասփիւռի առաջին հեռարձակումը։

- 105 տարի առաջ՝ 1921 թուականին, հիմնադրուած է Հայաստանի Ազգային պատկերասրահը։

- 105 տարի առաջ՝ 1921 թուականի օգոստոսի 16-ին, հիմնադրուած է պետական կարգավիճակ ունեցող առաջին հայկական թատրոնը (յետագային՝ «Գ. Սունդուկեան» ազգային ակադեմական թատրոն։ Բացումը տեղի ունեցած է 1922 թուականին)։

- 105 տարի առաջ՝ 1921 թուականի յունուարի 23-ին, վերաբացուած է Երեւանի Ժողովրդական համալսարանը (այժմ՝ Երեւանի Պետական համալսարան)։

- 110 տարի առաջ՝ 1916 թուականի ապրիլի 15-ին, հիմնադրուած է Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութիւնը (ՀԲԸՄ)։

- 130 տարի առաջ՝ 1896 թուականին, Պոլսոյ մէջ լոյս տեսած է «Բիւզանդիոն» օրաթերթի առաջին համարը (տպագրուած է մինչեւ 1918 թուականը)։

- 130 տարի առաջ՝ 1896 թուականին, Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած են ժամանակակից առաջին ողիմպիական խաղերը։

- 160 տարի առաջ՝ 1866 թուականին, Սրբուհի Գալֆաեանի ջանքերով Պոլսոյ մէջ հիմնադրուած է Գալֆաեան տունը։

- 160 տարի առաջ՝ 1866 թուականին, Պոլսոյ մէջ ստեղծուած է հայ առաջին արհեստավարժ տրամաթիքական թատրոնը։

- 170 տարի առաջ՝ 1856 թուականի սեպտեմբերի 15-ին, Պոլսոյ մէջ լոյս տեսած է «Մեղու» կիսամսեայ հանդէսի առաջին համարը (տպագրուած է մինչեւ 1874 թուականը)։

- 180 տարի առաջ՝ 1846 թուականին, Պոլսոյ մէջ հիմնադրուած է «Արամեան» թատրոնը (գործած է մինչեւ 1866 թուականը)։

- 190 տարի առաջ՝ 1836 թուականին, Վենետիկի մէջ հիմնադրուած է Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը։

- 205 տարի առաջ՝ 1821 թուականին, հայազգի բարերարներ Աստուածատուր Մուրադխանեանի եւ Մնացական Վարդանեանի ջանքերով հիմնադրուած է Կալկաթայի Հայոց Մարդասիրական ճեմարանը։

- 255 տարի առաջ՝ 1771 թուականին, Սիմէոն Ա. Երեւանցի կաթողիկոսը հիմնած է Էջմածնի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ տպարանը։

- 325 տարի առաջ՝ 1701 թուականի սեպտեմբերի 8-ին, Պոլսոյ մէջ Մխիթար Սեբաստացին հիմնած է Մխիթարեան միաբանութիւնը (1717 թուականին ան հաստատուած է Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզիին վրայ)։

- 360 տարի առաջ՝ 1666 թուականի մարտի 11-ին, Ամսթերտամի մէջ՝ Ոսկան Երեւանցիի նախաձեռնութեամբ սկսած է Աստ-ւածաշունչի հայերէն առաջին տպագրութիւնը։

- 580 տարի առաջ՝ 1446 թուականին, հիմնադրուած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը։

- 810 տարի առաջ՝ 1216 թուականին, Արցախի մէջ սկսած է Գանձասար վանական համալիրի կառուցումը (օծումը՝ 1240 թուականին)։

- 1025 տարի առաջ՝ 1001 թուականին, աւարտած է Անիի Մայր տաճարի կառուցումը (սկսած էր 960 թուականին)։

- 1520 տարի առաջ՝ 506 թուականին, տեղի ունեցած է Դուինի առաջին եկեղեցական ժողովը։

- 1575 տարի առաջ՝ 451 թուականի մայիսի 26-ին, տեղի ունեցած է Աւարայրի ճակատամարտը՝ սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ։

- 1725 տարի առաջ՝ 301 թուականին, Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը հռչակուած է պետական կրօն։

- 1725 տարի առաջ՝ 301 թուականին, Վաղարշապատի մէջ նահատակուած են Հռիփսիմեանց կոյսերը։

ՅՈԲԵԼԵՆԱԿԱՆ ՅԻՇԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ՝ 2026 ԹՈՒԱԿԱՆԻ ՀԱՄԱՐ

ԱՐՄԻՆԷ ԹԻՒԹԻՒՆՃԵԱՆ (1921-2011) - օփերային երգչուհի - 105-ամեակ։

ԱՒԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ (1866-1948) - հասարակական, քաղաքական, կուսակցական գործիչ, գրող, մանկավարժ - 160-ամեակ։

ՍԵՐՈՎԲԷ ՏԷՐՎԻՇԵԱՆ (1846-1892) - լեզուաբան, թարգմանիչ, Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ - 180-ամեակ։

ԱԲՐԱՀԱՄ ԱՅՎԱԶԵԱՆ (1846-1909) - հրապարակախօս, մանկավարժ, Պոլսոյ «Մամուլ» պարբերականի հիմնադիր - 180-ամեակ։

ԳՐԻԳՈՐ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ (ԴԱՆԻԷԼ ԵՐԱԺԻՇՏ) (1946) - խմբավար, երաժշտագէտ, ջութակահար, հասարակական գործիչ - 80-ամեակ։

ԱՐԱ ՎՐՈՅՐ (1896-1943) - լուսանկարիչ, դերասան - 130-ամեակ։

ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ (ՄԵԾԱՏՈՒՐԵԱՆ) (1886-1908) - բանաստեղծ - 140-ամեակ։

ՍԱՀԱԿ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱՄԱՏՈՒՆԻ (1856-1917) - հոգեւոր գործիչ, ձայնագրագէտ, շարականագէտ, բանասէր, բառարանագիր, մանկավարժ, Էջմիածնի միաբանութեան անդամ, մատենադարանապետ - 170-ամեակ։

ԱՌՆՕ ԲԱԲԱՋԱՆԵԱՆ (1921-1983) - երաժշտահան, դաշնակահար - 105-ամեակ։

ՀԱՅԿ ԲԱԴԻԿԵԱՆ (1876–1950) - ամերիկահայ քանդակագործ - 150-ամեակ։

ՏՈՐԱ ՍԱՔԱՅԵԱՆ (1931) - լեզուաբան, գերմանագէտ, թարգմանիչ, հայագէտ, Մոնթրէալի «Arod Book» հրատարակչութեան հիմնադիր - 95-ամեակ։

ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ (ԺԱՆ) ԱԼԽԱԶԵԱՆ (1881-1958) - նկարիչ, Փարիզի Գեղագիտական ակադեմիայի իսկական անդամ - 145-ամեակ։

ՄԱԿԱՐ ԵԿՄԱԼԵԱՆ (1856-1905) - երաժշտահան, խմբավար, մանկավարժ, երաժշտագէտ - 170-ամեակ։

ՄԽԻԹԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ (1676-1749) - Մխիթարեան միաբանութեան հիմնադիր, եկեղեցական գործիչ, հայագէտ, մատենագէտ, բառարանագիր, հրատարակիչ - 350-ամեակ։

ՄԱՂԱՔԻԱ (ՊՕՂՈՍ) ՕՐՄԱՆԵԱՆ (1841-1918) - հոգեւոր գործիչ, աստուածաբան, հայագէտ, հրապարակախօս, պատմագէտ, բանասէր, մանկավարժ, Պոլսոյ հայոց պատրիարք - 185-ամեակ։

ՀՐԱՉԵԱՅ ԱՃԱՌԵԱՆ (1876–1953) - լեզուագէտ, բառարանագիր, մանկավարժ, Փարիզի Լեզուաբանական կաճառի անդամ, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ - 150-ամեակ։

ԱԼԱՆ ՅՈՎՀԱՆՆէՍ (ՉԱՔՄԱՔՃԵԱՆ) (1911-2000) - ամերիկահայ յօրինող, խմբավար, դաշնակահար - 115-ամեակ։

ԱՐՈՒՍԵԱԿ (ՊԷԶԻՐՃԵԱՆ) ՓԱՓԱԶԵԱՆ (1841-1907) - դերասանուհի, հայ առաջին արհեստավարժ դերասանուհի - 185-ամեակ։

ԱՒՕ ԻՒՎԷԶԵԱՆ (1926-2017) - ճազ դաշնակահար, Ֆրենք Սինաթրայի կատարմամբ «Strangers in the Night» երգի հեղինակ, AVO սիկառներու ստեղծող - 100-ամեակ։

ՅԱԿՈԲ (ԱՅՎԱԶԵԱՆ) ԱՅՎԱԶ (1911-2006) - դերասան, դրամատուրգ, բեմադրիչ, Պոլսոյ «Քուլիս» թատերական հանդէսի խմբագիր (1946-1996) - 115-ամեակ։

ԶԱՏԻԿ ԽԱՆԶԱՏԵԱՆ (1886-1980) - ֆրանսահայ քարտէսագէտ, Ազգերու լիկայի աշխարհագրագէտ-քարտէսագիր, ֆրանսահայ մշակութային միութեան պատուաւոր նախագահ - 140-ամեակ։

ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՍՐՈՒԱՆՁՏԵԱՆ (1891-1958) - երաժշտահան, ԱՄՆ-ի մէջ երգչախումբերու կազմակերպիչ, ժողովրդական երգերու գրառող, Կոմիտասի աշակերտներէն - 135-ամեակ։

ՌՈՒԲԷՆ ՓԱՓԱԶԵԱՆ (1806-1857) - գրական, հասարակական գործիչ, թարգմանիչ, մանկավարժ, լեզուագէտ - 220-ամեակ։

ԵՂԻԱ ՏԷՄԻՐՃԻՊԱՇԵԱՆ (1851-1908) - արեւմտահայ արձակագիր, բանաստեղծ, փիլիսոփայ, գրող, բառարանագիր, մանկավարժ, գեղագէտ - 175-ամեակ։

ՊԱՐՈՆԻԿ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ (1836-1926) - բժիշկ, Պոլսոյ Կայսերական բժշկական կաճառի պատուաւոր անդամ, ատենապետ, Պոլսոյ Հայկական բժշկական ընկերութեան հիմնադիր-նախագահ - 190-ամեակ։

ՎԱՀԱԳՆ ՏԱՏՐԵԱՆ (1926-2019) - իրաւագէտ, պատմագէտ, ընկերաբան, մաթեմաթիկոս - 95-ամեակ։

ՊԵՏՐՈՍ (ԶԸՄՊԱՅԵԱՆ) ԴՈՒՐԵԱՆ (1851-1872) - արեւմտահայ բանաստեղծ -175-ամեակ։

ԱՐԱՔՍԻ (ՎԱՐԴԵԱՆ) ՕՀԱՆԵԱՆ (05.06 [17.06] 1911-1981) - դերասանուհի, Սիրանոյշէն ետք Համլեթի դերը մարմնաւորած երկրորդ հայ դերասանուհին - 115-ամեակ։

ԱՐՏԱՇԷՍ ՏԷՐ-ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ (1931-1993) - բանասէր, մատենագէտ, բանահաւաք - 95-ամեակ։

ԳՐԻԳՈՐ ԶՕՀՐԱՊ (1861-1915) - գրող, փաստաբան, հրապարակախօս, իրաւագէտ, քաղաքագէտ, հասարակական եւ քաղաքական գործիչ - 165-ամեակ։

ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՎԵԱՆ (1926-1983) - գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ -100-ամեակ։

ԱԼԵՔ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ (1901-1996) - ճարտարագէտ, արդիւնաբերող, հասարակական գործիչ, բարերար, Հայաստանի Հանրապետութեան ազգային հերոս - 125-ամեակ։

ԱԼԻՍ (ՍԱՓՐԻՉԵԱՆ) ՍԱՓՐԻՉ (1916-1990) - ֆրանսահայ թատրոնի եւ շարժանկարի դերասանուհի - 110-ամեակ։

ՆՈՒՊԱՐ ՓԱՇԱ (ՊՕՂՈՍ) (1851-1930) - հասարակական, քաղաքական, ազգային գործիչ, բարերար - 175-ամեակ։

ԳԱՐԵԳԻՆ Բ․ (1951) - Հայ ազգային-եկեղեցական գործիչ, փիլիսոփայութեան տոքթոր, Երեւանի Պետական համալսարանի պատուաւոր տոքթոր, Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութեան ազգային ակադեմիոյ պատուաւոր անդամ, Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ 132-րդ կաթողիկոս (1999-էն ի վեր) - 75-ամեակ։

ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ (1946) - փիլիսոփայ, բանասէր, թարգմանիչ, խմբագիր, մանկավարժ - 80-ամեակ։

ԱՆԱՀԻՏ ՑԻՑԻԿԵԱՆ (1926-1999) - ջութակահար, երաժշտագէտ, մանկավարժ, լրագրող - 100-ամեակ։

ՅԱՍՄԻԿ ՊԱՊԵԱՆ (1961) - օփերային երգչուհի, Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական արուեստագէտ - 65-ամեակ։

ՎԵՐԳԻՆԷ ԳԱՐԱԳԱՇԵԱՆ (1856-1933) - դերասանուհի, «Բեմի պարծանք» տիտղոսի արժանացած - 170-ամեակ։

ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՂԱՔԵԱՆ (1826-1891) - դերասան, բեմադրիչ, թատերական գործիչ - 200-ամեակ։

ՍԱՐԳԻՍ ՊԱԼԵԱՆ (1831-1899) - ճարտարապետ, Օսմանեան կայսրութեան վերջին գլխաւոր ճարտարապետը - 195-ամեակ։

ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ (1926-2015) - բանաստեղծ, մանկավարժ - 100-ամեակ։

ՅԱԿՈԲ (ԹԵՄԵՐՃԵԱՆ, ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ) ՄՆՁՈՒՐԻ (1886-1978) - գրող, կարօտի գրականութեան հիմնադիրներէն - 140-ամեակ։

ՌՈՒԲԷՆ (ՄԵԼԻՔ-ՄԻՆԱՍԵԱՆՑ) ՄԵԼԻՔ (1921-2007) - ֆրանսագիր հայազգի բանաստեղծ - 105-ամեակ։

ԱՆՈՒՇ ՆԱԳԳԱՇԵԱՆ (1961) - բանաստեղծուհի, բանասէր, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու - 65-ամեակ։

ՇԱՀԷ-ԶԱՏԻԿ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ (1911-1990) - լրագրող, հասարակական գործիչ, հրապարակախօս, վաստակաւոր լրագրող - 115-ամեակ։

ՎԱՐԴ ՇԻԿԱՀԵՐ (1926-2020) - գրող, մանկավարժ, սրտաբան - 100-ամեակ։

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան