ԱԿՆԱՐԿ – 172. ԵԹԷ…

Եթէ… 

Վստահաբար մեզմէ շատեր այս երեք տառերէն բաղկացած արտայայտութիւնը յաճախ կը գործածենք, առաջին հերթին ափսոսալու կորսնցուցած առիթի մը համար, յետոյ մենք մեզ մեղադրելու կամ յանդիմանելու, թէ եթէ այսպէս վարուած ըլլայի՝ այսպէս կ՚ըլլար, եթէ այդ ուղղութեամբ գացած չըլլայի՝ այնպէս կ՚ըլլար, եթէ այսինչին հետ վիճած չըլլայի՝ հիմա այս լարուածութիւնը չէր ըլլար, եւ այսպէս շարունակ…: 

Մէկ բան յստակ պէտք է գիտնանք, սակայն, որ այս մտայնութեամբ օգտագործուած այդ եթէ-ներու շարքը երբեք չի՛ վերջանար, իսկ այդ շարքին չվերջանալով, մենք մեզ դրած կ՚ըլլանք յորձանուտի մը մէջ, որմէ դուրս գալը շա՜տ դժուար կ՚ըլլայ: 

Մարդ փոխանակ այս եթէ-ներու շարքը շարելու, աւելի լաւ պիտի ըլլայ, որ առաջին հերթին կարենայ ինքնատիրապետութեան վարժուիլ, այսինքն՝ կարենայ ինքն իր տէրը ըլլալ եւ ո՛չ թէ թոյլ տայ, որ իր յուզումներն ու զգացումները կառավարեն զինք: Յուզումն ու զգացումը մարդուն կեանքին անբաժանելի մասնիկներն են եւ անոր կեանքը կը գեղեցկացնեն, կը քաղցրացնեն, երբ ըստ պատշաճի առիթ կու տայ անոնց, որպէսզի իրենք զիրենք յայտնեն, բայց երբ մարդ անոնց գերին կը դառնայ, այդպիսով ինքզինք շատ յաճախ եթէ-ներու յորձանուտին մէջ կը նետէ: 

Մարդ սորվելէ կամ ձեռք ձգելէ ետք ինքնատիրապետութիւն, կը սկսի աւելի սթափ եւ աւելի իրապաշտ կերպով նայիլ կեանքին: Այսպէս, մարդ այլեւս ո՛չ թէ եթէ-ներու շարքին կը դիմէ, այլ՝ այնպէս կը վարուի, այնպիսի քայլեր կ՚առնէ, որոնք ի՛րն են, գիտակցաբար առնուած են եւ հետեւաբար, նոյնիսկ եթէ երբեմն սպասուած արդիւնքը չունենան, մարդ եթէ-ներուն չի՛ դիմեր, որովհետեւ նախքան քայլերու ձեռնարկելը, արդէն իսկ իր աչքին առջեւ դրած կ՚ըլլայ բոլոր դարական եւ ժխտական կարելիութիւնները: 

Հաւատքի կեանքին մասին չեմ ուզեր այստեղ խօսիլ, որովհետեւ ճշմարիտ հաւատացեալին համար եթէ-ն գրեթէ գոյութիւն չունի, աւելին, այդ եթէ-ներու շարքը, ընդհանրապէս կու գան փորձութեան մատնելու մարդը, տկարացնելու զինք եւ շեղելու իր ընթացքէն: 

Հաստատօրէն կարելի է արձանագրել, թէ եթէ-ներ սիրող եւ եթէ-ներ շատ գործածող մարդը տկար անհատականութեան եւ նկարագրի տէր անձ մըն է, որովհետեւ եթէ-ներու շարքը կը վախնայ զօրաւոր անհատականութիւն եւ ամուր նկարագիր ունեցող մարդէն: Տկար անհատականութիւններն ու դեռ եւս չկայացած մարդիկն են, որոնք յաճախ կը սիրեն օգտագործել այդ եթէ-ները, ձեւով մը փորձելով արդարացնել իրենք զիրենք եւ իրենց ունեցած ձախորդութիւնները:

Արդարեւ, մարդ որպէսզի եթէ-ներէն զերծ մնայ, ինչպէս վերը ըսինք, պէտք է ինքնատիրապետութիւն ձեռք բերէ եւ համոզուած ըլլայ, որ կեանքի մէջ իր առած քայլերը պէտք է գիտակցութեամբ կատարուած ըլլան, իր աչքին առջեւ ունենայ դրականն ու ժխտականը, յաջողութիւնն ու ձախողութիւնը, այն հասկացողութեամբ, որ այդ բոլորը իր կեանքին մէկ մասնիկն են եւ բնական երեւոյթներն են իր առօրեայ կեանքին: 

Իսկ մարդ եթէ կ՚ուզէ կամ եթէ փորձութեան կը մատնուի՝ անպայմանօրէն եթէ-ներու շարք մը ունենալու համար իր առօրեային մէջ, ապա լաւ պիտի ըլլայ, որ այս շարքը կրկնէ կամ գէթ խորհրդածէ այս շարքին մասին. 

«Եթէ չկրցար մէկու մը օգնել՝ մի՛ վնասեր անոր:

Եթէ չկրցար ուրախացնել՝ մի՛ տխրեցներ: 

Եթէ անոր կողքին չկանգնեցար՝ մի՛ ծաղրեր զինք:

Եթէ իր ստացած շնորհքով չուրախացար, ապա մի՛ նախանձիր անոր: 

Եթէ չգովեցիր զինք, ապա մի՛ այպաներ» (Արաբերէնէ թարգմանուած): 

Այսպիսի եթէ-ները, սակայն, բոլորովին տարբեր են այն եթէ-ներէն, որոնք մարդը կը կապեն իր անցեալին, իր կատարած սխալ քայլերուն, այդպիսով զինք անընդհատ զղջումի ու ափսոսանքի մէջ պահելով։ Խղճմտանքի ձայնն են անոնք, որոնք մարդը չեն կործաներ, այլ կը կերտեն։ Անոնք դատապարտութեան խօսքեր չեն, այլ սիրալիր յորդորներ՝ մարդը աւելի ազնիւ, աւելի զգօն եւ աւելի մարդասէր դարձնելու համար։ Այդ պատճառով ալ այսպիսի եթէ-ները որքան շատ կրկնենք, այնքան աւելի պիտի մաքրուի մեր մտածողութիւնը եւ աւելի պիտի ազնուանայ մեր կենցաղը։

Անշուշտ, մարդուն կեանքը ամբողջութեամբ սխալներէ զերծ չի՛ կրնար ըլլալ։ Ո՛չ ոք այնպիսի ճամբայ մը կ՚անցնի, որ զերծ ըլլայ սայթաքումներէ։ Սակայն, մեծութիւնը երբեք սխալ չգործելուն մէջ չէ, այլ՝ սխալը ճանչնալուն, անկէ դաս քաղելուն եւ զայն չկրկնելուն մէջ։ Այն մարդը, որ իր կեանքի իւրաքանչիւր անյաջողութենէն ետք միայն «եթէ այսպէս ընէի…» ըսելով կը զբաղի, իրականութեան մէջ իր ժամանակն ու ներքին ուժերը ապարդիւն կը սպառէ։ Իսկ այն մարդը, որ նոյն դէպքէն փորձառութիւն կը շահի եւ կ՚որոշէ այլեւս աւելի իմաստութեամբ վարուիլ, արդէն իսկ իր պարտութիւնը յաղթանակի վերածած կ՚ըլլայ։

Անցեալը Աստուած մեզի որպէս բանտ չէ տուած, այլ՝ որպէս դպրոց։ Մնայուն կերպով անցեալի վրայ սեւեռուելով մարդ ո՛չ իր ներկան կը վայելէ եւ ո՛չ ալ ապագան կը կառուցէ։ Անցեալը իր տեղը ունի, բայց, այն երբեք պէտք չէ գրաւէ մեր ամբողջ կեանքը։ Մարդ որքան աւելի երկար ապրի իր անցեալին մէջ, այնքան քիչ պիտի ապրի իր ներկային մէջ։ Իսկ ներկան է, որ կ՚որոշէ վաղուան օրը։ Հետեւաբար, իմաստուն մարդը իր երէկուան սխալներուն վրայ տուն չի՛ շիներ, այլ՝ զանոնք կը դարձնէ այն քարերը, որոնց վրայ պիտի կանգնեցնէ աւելի ամուր ապագայ մը։

Յաճախ եթէ-ներու շարքը նաեւ հպարտութեան քօղարկուած արտայայտութիւն մըն է։ Երբեմն մարդ դժուար կը գտնէ ընդունիլ, թէ սխալած է կամ սխալ որոշում առած։ Ան կը փորձէ պատասխանատուութիւնը պայմաններուն, մարդոց կամ պատահականութիւններուն վերագրել՝ անվերջ կրկնելով. «Եթէ այս պատահած չըլլար…», «եթէ ան այդպէս չվարուէր…»։ Սակայն, հոգեւոր եւ մարդկային հասունութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդ կ՚ունենայ քաջութիւնը ըսելու. «Այո՛, սխալեցայ, բայց պիտի սորվիմ այս սխալէս»։ Այդ մէկ նախադասութիւնը աւելի մեծ արժէք ունի, քան հարիւրաւոր եթէ-ներու շարքը։

Արդարեւ, կեանքը մեզմէ չի՛ պահանջեր անսխալական ըլլալ, այլ՝ պատասխանատու ըլլալ։ Չի՛ պահանջեր, որ ամէն անգամ յաջողինք, այլ՝ ամէն անգամ սայթաքելէ ետք ուժ եւ իմաստութիւն գտնենք վերստին կանգնելու։ Ինչքան շուտ մարդ ազատի իր հոգին ծանրացնող անպտուղ եթէ-ներէն, այնքան աւելի թեթեւ պիտի ըլլայ իր ընթացքը եւ աւելի խաղաղ՝ իր խիղճը։ Ան պիտի սորվի ապրիլ ո՛չ թէ անիրական ենթադրութիւններով, այլ՝ իրական որոշումներով, ո՛չ թէ անվերջ ափսոսանքով, այլ՝ գիտակից պատասխանատուութեամբ։

Թերեւս մեր առօրեային ամենագեղեցիկ եթէ-ն ալ այս մէկը ըլլալ. «Եթէ այսօր կրնամ բարիք մը ընել, զայն վաղուան չձգեմ». որովհետեւ յաճախ կորսուած առիթները այլեւս չեն վերադառնար։ Բարի խօսքը, ժամանակին ըսուած ներողութիւնն ու կատարուած ներողամտութիւնը, մէկ մխիթարական արտայայտութիւնը, կարօտեալին ուղղուած այցելութիւնը կամ կարօտեալին մեկնուած ձեռքը՝ կրնան ամբողջ կեանք մը փոխել։ 

Հետեւաբար, թող մեր եթէ-ները ափսոսանքի արձագանգներ չդառնան, այլ՝ բարութեան, սիրոյ, ողորմութեան եւ պատասխանատու կեանքի մնայուն յիշեցումներ։ Այդ ժամանակ եթէ-ն այլեւս տկարութեան նշան չի՛ դառնար, այլ՝ իմաստութեան եւ հոգեւոր հասունութեան ուղեցոյց մը։

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ