ԿԵՍԱՐԻԱ ԾՆԱԾ ՀԱՅ ԵՐԱԽՏԱՒՈՐՆԵՐ, ՈՄԱՆՔ՝ ՄՈՌՑՈՒԱԾ…

Քաղաքները երբեմն իրենց աշխարհագրական սահմաններէն շատ աւելի ընդարձակ նշանակութիւն մը կը ստանան։ Անոնք ժամանակի ընթացքին կը վերածուին յիշողութեան վայրերու, մշակութային հանգոյցներու եւ ինքնութեան դարբնոցներու։ 

Կեսարիան այդ քաղաքներէն մէկն է։ Փոքր Ասիոյ սրտին գտնուող այս հին քաղաքը հայ կեանքին մէջ դարեր շարունակ եղած է կրթութեան, մտաւոր աշխատանքի եւ մշակութային ստեղծագործութեան կարեւոր օճախ մը։ 

Քաղաքի պատմութեան խորքը մտնելով՝ կը բացուին անուններու ամբողջ շղթաներ, որոնք իրարու կը կապեն գրականութիւնը, պատմագիտութիւնը, լեզուի ուսումնասիրութիւնը, երաժշտութիւնն ու լուսանկարչութիւնը եւ տակաւին շատ այլ ասպարէզներ։ Այդ անուններէն ոմանք իրենց ժամանակին հանրածանօթ էին, ուրիշներ գործած են համեստ պայմաններու մէջ՝ առանց լայն ճանաչումի արժանանալու, իսկ ոմանց վաստակը յետագայ տասնամեակներուն աստիճանաբար մղուած է մոռացութեան։ 

Այդ մտաւորականներուն կեանքերը, որքան ալ տարբեր ըլլան իրենց ընտրած ասպարէզներով ու ապրած միջավայրերով, ունին ընդհանրութիւն մը. Կեսարիան անոնց կեանքի առաջին հանգրուանն էր, իսկ յետագայ ճանապարհները զիրենք տարին զանազան քաղաքներ եւ երկիրներ՝ Պոլիս, Եգիպտոս, Պուլկարիա, Եւրոպա, Միացեալ Նահանգներ եւ այլուր։ Անոնք հեռացան ծննդավայրի սահմաններէն, բայց իրենց հետ տարին անոր մշակութային յիշողութեան մէկ մասնիկը եւ իրենց գործունէութեամբ նոր միջավայրերու մէջ շարունակեցին այն ժառանգութիւնը, որուն արմատները կը հասնէին Կեսարիա։ 

Վերադառնալ անցեալի այդ դէմքերուն՝ կը նշանակէ ո՛չ միայն վերականգնել անհատական կենսագրութիւններ, այլեւ ամբողջացնել Կեսարիոյ եւ ընդհանրապէս արեւմտահայ մշակութային կեանքի պատմական պատկերը։ Կեսարիան անոնց համար այն առաջին աշխարհն էր, ուրկէ սկսած էր ճանապարհը դէպի մշակոյթ, գիտութիւն եւ ստեղծագործութիւն։ Քաղաքներ կը կորսնցնեն իրենց նախկին դիմագիծը, թաղերը կը փոխուին, փողոցներուն անունները կը մոռցուին, բայց, ստեղծագործ մարդու մը թողած հետքը կրնայ անցնիլ սահմաններէն եւ տասնամեակներէն։

ԱՌԱՆՁԱՐ (ՄԻՍԱՔ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ 1877-1913) - Երգիծաբան եւ նորավիպագիր - Կեսարիոյ մտաւորական դիմագիծը դարերու ընթացքին այլ եւ այլ ձեւերով պիտի արտայայտուէր, իսկ 19-րդ դարու վերջաւորութեան այդ ձայներէն մէկը պիտի հնչէր գրականութեան եւ երգիծանքի աշխարհէն։ Այդ աշխարհին մէջ իր ուրոյն տեղը ունի Միսաք Գույումճեան՝ գրական շրջանակներուն մէջ ճանչցուած Առանձար անունով։ 

Ծնած է 1877 թուականի սեպտեմբերի 8-ին, Կեսարիոյ Թալաս գիւղաքաղաքը։ Նախնական կրթութիւնը ստանալէ ետք ուսումը շարունակած է Կարինի Սանասարեան վարժարանին մէջ։ Վարժարանը աւարտելէ ետք տեղափոխուած է ծնողաց կալուածը՝ Պաղտատի մօտ գտնուող Ֆելուճէ, ապա մեկնած է Եւրոպա, ուր ուսանած է նախ Միւնխէնի, ապա՝ Ցիւրիխի համալսարաններուն մէջ։ Ուսումնառութենէն ետք հաստատուած է Եգիպտոս։ Աղեքսանդրիոյ հայկական դպրոցին մէջ շուրջ տարի մը պաշտօնավարած է իբրեւ ուսուցիչ, իսկ 1907 թուականին ստանձնած է Աղեքսանդրիոյ ազգային վարժարանի տնօրէնութիւնը։ 1908-1913 թուականներուն Առանձար Ատանայի ազգային վարժարաններուն տնօրէնն էր։ Ան հայ իրականութեան մէջ իր անունը կերտեց իբրեւ տաղանդաւոր երգիծաբան եւ նորավիպագիր։ Գրական հայեացքը կեդրոնացած էր կեանքի հակասութիւններուն, մարդկային բնաւորութեան եւ առօրեայ իրականութեան մանրուքներուն վրայ։ Սակայն, գրողին կեանքը կարճ եղաւ։ Առանձար մահացաւ 1913 թուականի սեպտեմբերի 13-ին, Ատանայի մէջ՝ ընդամէնը 36 տարեկանին։ 

ՀՐԱՆԴ Ք. ԱՐՄԷՆ (ՀՐԱՆԴ ՔԻՒԹԻՒԿԵԱՆ - 1895-1973) - Պատմաբան, իրաւագէտ, հայագէտ - Կեսարիոյ մտաւորական ժառանգութեան մէկ այլ երեսը կը բացուի պատմագիտութեան մէջ՝ Հրանդ Ք. Արմէնի անձին ու գործին միջոցով։ Ան ծնած է 1895 թուականի յունուարի 1-ին, Կեսարիա։ 1911 թուականին տեղափոխուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Սկզբնական շրջանին աշխատած է եղբօր ալիւրաղացին մէջ, ապա ծառայած է ամերիկեան բանակին։ 1931 թուականին ընդունուած է Տիթրոյթի համալսարանի իրաւագիտութեան բաժինը եւ զայն յաջողութեամբ աւարտած է երեք տարուան մէջ։ Սակայն, իրաւագիտութիւնը անոր մասնագիտական կեանքին միայն մէկ երեսակն էր։ Իր ամբողջ կեանքի ընթացքին ան խորապէս զբաղած է հայ ժողովուրդի պատմութեամբ։ Յատկապէս ուսումնասիրած է Արտաշէսեան, Արշակունեան եւ մարզպանական Հայաստանի ժամանակաշրջանները՝ զանազան սկզբնաղբիւրներու համադրութեամբ փորձելով բացայայտել քաղաքական բարդ անցուդարձերը։ Իր աշխատութիւններուն մէջ ան հետեւողականօրէն հիմնուած է հայկական եւ օտար սկզբնաղբիւրներու վրայ՝ պատմական դէպքերը դիտելով փաստական աղբիւրներու լոյսին տակ։ Իր կեանքի փիլիսոփայութիւնը ան ամփոփած է կարճ, բայց շատ բնորոշ բնաբանով. «Օրապահիկս՝ օրէնսգիտութիւն, հոգեպահիկս՝ հայոց պատմութիւն»։ Բազմաթիւ գիրքերու հեղինակ է։ Հրանդ Ք. Արմէն մահացած է 1973 թուականի սկիզբը, Տիթրոյթի մէջ։ 

ՄԵՍՐՈՊ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ (1897-1983) - Վաստակաշատ բառարանագիր - Եթէ Հրանդ Ք. Արմէն փորձեց հայոց պատմութեան անցեալը փաստագրել ու վերլուծել, Մեսրոպ Գույումճեան իր ամբողջ գործունէութիւնը նուիրեց լեզուի հարստութեան պահպանման եւ զարգացման։ 

Ան ծնած է 1897 թուականի սեպտեմբերի 4-ին, Կեսարիա։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ, ապա ուսումը շարունակած՝ Պոլսոյ զինուորական վարժարանէն ներս։ 1923 թուականին հաստատուած է Գահիրէ։ Հայ բառարանագրութեան մէջ Գույումճեանի անունը մնայուն տեղ կը գրաւէ։ Իր կազմած բառարաններով ան փորձած է կամրջել հայերէնը եւ օտար լեզուները, միաժամանակ ընդարձակելով հայ մասնագիտական եւ առօրեայ բառապաշարի հասանելիութիւնը։ Այս իմաստով Գույումճեանի վաստակը կը շարունակէ մնալ հայ լեզուական ժառանգութեան կարեւոր մաս մը՝ մանաւանդ այն շրջանին մէջ, երբ հայերէնը նոր իրականութիւններու եւ մասնագիտական ոլորտներու համար անհրաժեշտ եզրերու հարստացման կարիքը ունէր։ Մահացած է 1983 թուականի օգոստոսի 22-ին, Գահիրէ։ 

ՀԱՅԿ ԿԻՒՏԵՆԵԱՆ (1886-1973) - Ջութակահար եւ յօրինող - Կեսարիոյ ծնունդ երաժիշտներու շարքին առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ Հայկ Կիւտենեանը։ Անոր կենսագրութիւնը ինքնատիպ կամուրջ մը կը ձգէ հայ երաժշտութեան եւ համաշխարհային արուեստի միջեւ։ 

Ան ծնած է 1886 թուականի մայիսի 19-ին, Կեսարիա։ Ուսանած է Պոլսոյ Էսաեան վարժարանին եւ Թագաւորական լիկէոնին մէջ։ Ապա Եւրոպայի մէջ ստացած է բարձրագոյն երաժշտական կրթութիւն։ Պրիւքսէլի եւ Փարիզի մէջ աշակերտած է նշանաւոր երաժշտագէտներու։ Կիւտենեան միայն կատարող չէր։ Ան տարիներ շարունակ հաւաքած է Արեւելքի եւ Պալքանեան երկիրներու ժողովրդական մեղեդիները՝ երաժշտութեան միջոցով պահպանելով ժողովուրդներու բանաւոր յիշողութեան մէկ կարեւոր շերտը։ 1905 թուականէն սկսեալ համերգներով հանդէս եկած է Պրիւքսէլի, Փարիզի, Լոնտոնի, Փրակի, Պոլսոյ եւ Գահիրէի մէջ։ 1908-1909 թուականներուն ելոյթներ ունեցած է նաեւ Թիֆլիզի եւ Կովկասի այլ քաղաքներու մէջ։ 1918 թուականին տեղափոխուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, ուր հրաւիրուած է մանկավարժական աշխատանքի՝ փոխարինելով նշանաւոր ջութակահար Էօժէն Իզային։ Իր կնոջ՝ դաշնակահարուհի Կ. Լոուի հետ շարունակած է համերգային գործունէութիւնը ԱՄՆ-ի, Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի մէջ։ Իր ստեղծագործական ժառանգութեան մէջ կը գտնուին համանուագներ եւ ջութակի, ալտի, դաշնամուրի ու նուագախումբի համար գրուած երկեր, որոնց շարքին՝ «Հայկական մեղեդի», «Հայկական օրորոցային», «Աշուղ», «Արեւելեան երեք պար», «Անցնող կարաւան» եւ «Հովիւ»։ Հայկ Կիւտենեան մահացած է 1972 թուականի մայիսի 12-ին, Ֆլորիտա, ԱՄՆ։ 

ՆԱԶԼԸ ՎԱՀԱՆ (ՆԱԶԼԸ ՎԱՀԱՆԵԱՆ - 1814-1884) - Հասարակական գործիչ եւ մեկենաս - Կը համարուի 19-րդ դարու երկրորդ կէսի ամենազարգացած ու յարգուած արեւմտահայ կիներէն մէկը, առաջին հայ կին վիպասան Սրբուհի Տիւսաբի եւ պետական-հասարակական գործիչ, քիմիագէտ Յովհաննէս Վահանեանի մայրը։

Նազլը Վահան ծնած է 1814 թուականին, Կեսարիա։ Յետագային տեղափոխուած է Պոլիս, ուր ամուսնացած է Սարգիս Վահանեանի հետ։ Ունեցած է բարձր դիրք հասարակութեան մէջ, աչքի ինկած է իր յառաջադէմ գաղափարներով եւ կրթութեան հանդէպ ունեցած մեծ սիրով։

Ան մեծապէս քաջալերած ու աջակցած է արեւմտահայ իրականութեան մէջ կանանց եւ աղջիկներու կրթութեան գործին։ Եղած է Օրթագիւղ թաղամասի հայ աղջկանց Հռիփսիմեանց վարժարանի հիմնական հովանաւորն ու խնամակալը։ Աշխուժօրէն մասնակցած է «Դպրոցասէր տիկնանց ընկերութեան» եւ հայ կանանց այլ բարեսիրական ու կրթական միութիւններու աշխատանքներուն։ Ժամանակակիցները զինք բնութագրած են իբրեւ բազմաթիւ հայ աղջիկներու «հոգեւոր մայր», որ իր կեանքով օրինակ ծառայած է յաջորդ սերունդներուն համար։

Նազլը Վահան վճռորոշ դեր ունեցած է իր դստեր՝ Սրբուհի Տիւսաբի կրթութեան եւ գրական կազմաւորման մէջ։ Տեսնելով աղջկան տաղանդը՝ ան կազմակերպած է, որ Սրբուհին հայերէնի եւ գրականութեան մասնաւոր դասեր առնէ նշանաւոր բանաստեղծ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանէն։ Նազլը Վահանի տունը ժամանակի մտաւորականներու հաւաքատեղի էր, ինչ որ նպաստած է դստեր յառաջադէմ ու ազատախոհ գաղափարներու ձեւաւորման։

Մահացած է 1884 թուականին, Պոլիս։ 

ՎՌԱՄՇԱՊՈՒՀ (ՎՌԱՄ) ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ (1869-1956) - Վաստակաշատ լուսանկարիչ - Կեսարիոյ մտաւորական ժառանգութեան այս շարքը կը հասնի նաեւ լուսանկարչութեան աշխարհին՝ Վռամշապուհ Մարգարեանի միջոցով։ Անոր պատմութիւնը յատկապէս ուշագրաւ է, որովհետեւ լուսանկարչութիւնը իրեն համար սոսկ արհեստ չէր, այլեւ ժամանակի տեսողական վկայութիւն մը։ 

Ան ծնած է 1869 թուականին, Կեսարիա։ Նախնական ուսումը ստացած է Պոլիս, ապա կրթութիւնը շարունակած է Վիեննա։ 1891 թուականին, հալածանքներէն խոյս տալով, հեռացած է Կեսարիայէն եւ հաստատուած Պուլկարիոյ Շումեն քաղաքը։ Սկզբնական շրջանին աշխատած է Սամի Կելչի մօտ, ապա հիմնած է սեփական լուսանկարչական արուեստանոցը։ 1893 թուականէն սկսեալ իր լուսանկարներուն ետեւը սկսած է զետեղել փոքրիկ զինանշանով եւ քաղաքին անունով ջրանշան մը։ 1896 թուականին կառուցած է նոր տուն եւ արդիական արուեստանոց։ Արուեստանոցին պատկերը նոյնպէս զետեղած է լուսանկարներու հակառակ կողմը՝ իբրեւ ծանուցում, շեշտելով, որ իր աշխատանքը կը կատարուի բնական լոյսով։ Իր եղբօր՝ Նիկողոս Մարգարեանի հետ հիմնած է «Մարգարեան եղբայրներ․ Սիլիստրա-Շումեն» ընկերութիւնը։ Շումենի մէջ աշխատած է 19-րդ դարու վերջերէն մինչեւ 20-րդ դարու առաջին քառորդը։ 1929 թուականին Վառնայի Առեւտուրի պալատը զինք հռչակած է լուսանկարչական արհեստի վարպետ։ Մարգարեանի պատմութիւնը այստեղ չի վերջանար։ Լուսանկարչութիւնը շարունակուեցաւ նաեւ իր ընտանիքին մէջ։ Ան ունեցած է չորս զաւակ՝ Աննա, Արաքսի, Արամ եւ Մարք։ Որդիներէն Արամ Մարգարեան նոյնպէս զբաղած է առեւտրական լուսանկարչութեամբ, իսկ Մարք Մարգարեան դարձած է Պուլկարիոյ ամենահռչակաւոր գեղարուեստական լուսանկարիչներէն մէկը։ Վռամշապուհ Մարգարեան մահացած է 1956 թուականին, Շումենի մէջ։ 

ԿԵՍԱՐԻՈՅ ՀԱՅՐԱՊԵՏՆԵՐԸ

Կեսարիան, պատմական Կապադովկիոյ այս հին ու նշանաւոր քաղաքը, հայոց եկեղեցական պատմութեան մէջ ունի բացառիկ տեղ մը։ Անիկա ո՛չ միայն Գրիգոր Լուսաւորչի տոհմէն սերած հայրապետներու ծննդավայրն ու կրթութեան կարեւոր օճախը եղած է, այլեւ՝ այն հոգեւոր միջավայրը, որուն հետ Հայ Եկեղեցին իր կազմաւորման առաջին դարերուն սերտ կապեր հաստատած էր։

Կեսարիոյ հետ կապուած են Գրիգոր Լուսաւորչի տոհմէն սերած չորս Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներ՝ Սուրբ Արիստակէս Ա. Պարթեւ, Սուրբ Վրթանէս Ա. Պարթեւ, Սուրբ Յուսիկ Ա. Պարթեւ եւ Սուրբ Սահակ Ա. Պարթեւ։ Այս չորս հայրապետներուն կեանքերը ժամանակագրական ամբողջական շղթայ մը կը կազմեն՝ Գրիգոր Լուսաւորչի յաջորդող սերունդներէն մինչեւ հայ մշակոյթի Ոսկեդարի նախաշեմը։

Սուրբ Արիստակէս Ա. Պարթեւ՝ Գրիգոր Լուսաւորչի կրտսեր որդին, Կեսարիոյ մէջ ծնած, մեծցած եւ հոգեւոր-ճգնողական կրթութիւն ստացած էր։ Ան 325-333 թուականներուն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսն էր եւ մասնակցեցաւ 325 թուականին Նիկիոյ մէջ գումարուած Առաջին Տիեզերական ժողովին։

Անոր յաջորդեց աւագ եղբայրը՝ Սուրբ Վրթանէս Ա. Պարթեւը, որ նոյնպէս Կեսարիոյ ծնունդ էր։ Գրիգոր Լուսաւորչի աւագ որդին՝ Վրթանէս, մինչեւ հոգեւորական դառնալը զինուորական ծառայութիւն ունեցած էր։ 324 թուականին դարձաւ հօր օգնականը, իսկ Արիստակէսի նահատակութենէն ետք՝ 333-ին, բարձրացաւ Հայոց Հայրապետական գահին։ Ան կաթողիկոս մնաց մինչեւ 341 թուականը։

Կեսարիոյ մէջ ծնած երրորդ հայրապետը Սուրբ Յուսիկ Ա. Պարթեւն էր՝ Վրթանէսի կրտսեր որդին եւ Գրիգոր Լուսաւորչի թոռը։ Մօտ 304 թուականին Կեսարիա ծնած Յուսիկ իր հօր հետ յետագային տեղափոխուեցաւ Հայաստան։ 341 թուականին, Վրթանէս Ա.-ի մահէն ետք, ան բարձրացաւ Հայոց Կաթողիկոսական գահը եւ առաջնորդեց Հայ Եկեղեցին մինչեւ 347 թուականը։ Այսպիսով, Գրիգոր Լուսաւորչի տոհմին մէջ Կեսարիոյ հետ կապը արդէն երրորդ սերունդին կը հասնէր։

Այս շղթայի չորրորդ եւ վերջին մեծ անունը Սուրբ Սահակ Ա. Պարթեւն է՝ Ներսէս Մեծի որդին եւ Գրիգոր Լուսաւորչի տոհմի վերջին արու շառաւիղը։ Սահակ Պարթեւ ծնած է Կեսարիա՝ 348 թուականին, երբ իր ծնողները հոն կը գտնուէին ուսման նպատակով։ Ան 387 թուականէն մինչեւ իր մահը՝ 439 թուականը, ընդմիջումներով եղաւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս եւ դարձաւ հայ հոգեւոր ու մշակութային պատմութեան ամենանշանաւոր դէմքերէն մէկը։

Այս չորս հայրապետներուն ծննդեան պատմութիւններուն մէջ Կեսարիոյ կրկնուող ներկայութիւնը պատահականութիւն մը չէր։ Քրիստոնէութեան ընդունման վաղ շրջանին՝ յատկապէս չորրորդ դարուն, Կեսարիան Կապադովկիոյ կարեւորագոյն հոգեւոր ու կրթական կեդրոններէն մէկն էր եւ սերտ յարաբերութիւններ ունէր նորաստեղծ Հայ Եկեղեցւոյ հետ։

Գրիգոր Լուսաւորչի տոհմի անդամներուն համար Կեսարիան հետեւաբար միայն ծննդավայր մը չէր։ Անիկա նաեւ այն միջավայրն էր, ուր հոգեւոր կրթութիւն, աստուածաբանական գիտելիք եւ եկեղեցական աւանդութիւն կը փոխանցուէին։ Հայոց եկեղեցւոյ կազմաւորման առաջին շրջանին Կեսարիոյ ունեցած այս դերին շնորհիւ է, որ Լուսաւորչի տոհմի քանի մը սերունդներու կենսագրութիւններուն մէջ քաղաքը կը կրկնուի իբրեւ կարեւոր հանգրուան, ուրկէ Գրիգոր Լուսաւորչի տոհմի չորս սերունդներ Հայաստան վերադարձան՝ իրենց հետ բերելով Հայ Եկեղեցւոյ կազմաւորման ու ամրապնդման համար անհրաժեշտ հոգեւոր ժառանգութիւն մը։

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան