«ԿՐԻԱՆԵՐՆ ԱԼ ԿՐՆԱՆ ԹՌՉԻԼ». ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՍՏՈՒԵՐԻՆ ՏԱԿ ՄԱՆԿՈՒԹԵԱՆ ԼՌԱԿԵԱՑ ՃԻՉԸ

Պատերազմի մասին գոյութիւն ունին հազարաւոր ժապաւէններ, սակայն քիչեր ուժով կրնան ներկայացնել մարդկային խոցելիութիւնը՝ ինչպէս «Կրիաներն ալ կրնան թռչիլ»ը, որ պարզապէս պատերազմի մասին նկարահանուած պատմութիւն մը չէ։ Ան մարդկային խեղուած ճակատագիրներու, լռակեաց ողբերգութիւններու եւ մանկութեան դանդաղ մահուան մասին գեղարուեստական ճիչ մըն է։ Ժապաւէնը կը դիտես ո՛չ թէ որպէս հանդիսատես, այլ որպէս մէկը, որ անապատի մէջ մոռցուած երեխաներու կողքին կը քալէ։

Ժապաւէնի ամբողջ մթնոլորտը ծանր է, բայց այդ ծանրութիւնը երբեք արհեստական չի թուիր։ Իւրաքանչիւր տեսարան կարծես ըլլայ փոշիով ծածկուած իրականութիւն մը, ուր մարդիկ այլեւս չեն ապրիր, այլ միայն կը գոյատեւեն։ Երեխաները հոն այլեւս մանկութիւն չունին։ Անոնք խաղալիքներու փոխարէն՝ ականներ կը հաւաքեն, երազներու փոխարէն՝ գոյատեւելու միջոցներ կը փնտռեն։ Ահա ժապաւէնի ամենադաժան ճշմարտութիւնը․ պատերազմը նախ եւ առաջ մանկութիւնը կը սպաննէ։

Ժապաւէնը դիտելով մարդ կը զգայ, թէ հոն ոչինչ արհեստական է։ Ամէն ինչ չափազանց իրական է՝ փոշին, ցեխը, կիսաքանդ աշխարհը, երեխաներուն աչքերու յոգնածութիւնը։ Այդ երեխաները այլեւս սոսկ երեխաներ չեն։ Անոնք խաղալու, երազելու կամ ապագայի մասին մտածելու տարիքին մէջ են, բայց, կեանքը իրենց կը ստիպէ մահուան ներկայութեան մէջ գոյատեւել։ Պատերազմը անոնց մանկութիւնը գողցած է նախքան անոնց հասկնալը, թէ մանկութիւնը ինչ է։

Ժապաւէնի առաջին մեծ ուժը իր մթնոլորտն է։ Ամէն տեսարան կարծես մարդկային յուսահատութեան վրայ նստած մոխրագոյն ամպ մը ըլլայ։ Լեռները, փոշոտ ճամբաները, պայթած տարածքները՝ բոլորը միասին կը ստեղծեն աշխարհի մը պատկերը, ուր կեանքը այլեւս բնական ընթացք չունի։ Ժապաւէնը էապէս ժամանակէ անկախ ողբերգութիւն մը կը պատմէ։ Այս պատմութիւնը կրնար պատահիլ աշխարհի որեւէ պատերազմի մէջ, որովհետեւ պատերազմի լեզուն ամէն տեղ նոյնն է՝ կորուստ, վախ եւ լռութիւն։

«Կրիաներն ալ կրնան թռչիլ»ը նաեւ քաղաքական քննադատութիւն է, բայց երբեք բացայայտ քարոզչութեան չի վերածուիր։ Ան մեզի ցոյց կու տայ, թէ մեծ տէրութիւններու պատերազմներուն իսկական զոհերը սովորական մարդիկն են, մա՛նաւանդ երեխաները։ Աշխարհը հեռուէն կը հետեւի լուրերուն, քարտէսներուն եւ զինուորական գործողութիւններուն, բայց այդ քարտէսներուն տակ իրական մարդիկ կան՝ միս ու արիւն, երազներ եւ կորսուած ապագաներ։

Ժապաւէնի ամենահզօր կողմերէն մէկը այն է, որ ան երբեք զգացական շահագործման չի դիմեր։ Ան չի փորձեր արցունք գողնալ ճնշող երաժշտութեամբ կամ չափազանցուած տեսարաններով։ Ընդհակառակը՝ իր սառն ու գրեթէ փաստագրական մօտեցումով աւելի խոր կը հարուածէ դիտողը։ Երբ երեխաները ականներ կը հաւաքեն ապրուստի համար, տեսարանը այնքան բնական կերպով ներկայացուած է, որ մարդ սարսափէն կը քարանայ։ Որովհետեւ սա իրականութիւն մըն է, ո՛չ թէ շարժանկարային հնարք։

Ժապաւէնը նաեւ շատ ուժեղ քաղաքական ենթաշերտ ունի։ Սակայն, ան բացայայտ քարոզչութիւն մը չէ։ Բեմադրիչ Պահման Կոպատին մեզ չի ստիպեր որեւէ կողմ ընտրել։ Ընդհակառակը, ան ցոյց կու տայ պատերազմի իսկական հետեւանքները՝ անպաշտպան մարդիկ, որբացած երեխաներ, կորսուած ապագաներ։ Մեծ պետութիւնները պատերազմներ կը սկսին գաղափարախօսութիւններով, նաւթով կամ իշխանութեամբ, բայց այդ որոշումներուն գինը միշտ հասարակ մարդիկ կը վճարեն։

Յատկապէս երեխաներու պատկերումը ժապաւէնի մէջ անտանելի ազդեցիկ է։ Անոնք կարծես ծեր հոգիներ ունենան փոքր մարմիններու մէջ։ Իրենց շարժումներուն մէջ մանկութիւն գրեթէ չէ մնացած։ Երբեմն անոնք կը կատակեն, կը խաղան կամ կը ծիծաղին, բայց այդ պահերը երկար չեն տեւեր։ Պատերազմը անմիջապէս կը վերադառնայ եւ կը խեղդէ այդ փոքրիկ մարդկային ջերմութիւնը։

Ժապաւէնը կը վերջանայ, բայց մարդու ներսը չի լքեր։ Ան կը ստիպէ մտածել ո՛չ միայն պատերազմի, այլեւ մարդկութեան մասին։ Այս ժապաւէնը դիտելէ ետք մարդ երկար ժամանակ լուռ կը մնայ։ Որովհետեւ կան պատմութիւններ, որոնք այնքան իրական ցաւ կը ստեղծեն, որ լեզուն անոնց դիմաց անզօր կը դառնայ։ «Կրիաներն ալ կրնան թռչիլ»ը այդպիսի պատմութիւն մըն է. պատերազմի մոխիրներուն մէջ կորսուած մանկութեան անմոռանալի ողբերգութիւնը։

Այս ժապաւէնը մեզ կը ստիպէ մտածել ո՛չ միայն պատերազմի, այլեւ մարդկութեան մասին։ Ինչպէ՞ս կրնայ աշխարհը սովորական կեանքով շարունակել գոյութիւնը, երբ ուրիշ կողմերու մէջ երեխաներ իրենց մանկութիւնը կը փոխանակեն գոյատեւման հետ։ Ինչպէ՞ս կրնայ մարդ ականներու մէջ մեծնալ եւ տակաւին փորձել սիրել, ժպտալ կամ ապագայի մասին մտածել։

«Կրիաներն ալ կրնան թռչիլ»ը այդ հարցումներուն պատասխան չի տար։ Բայց թերեւս այս մեծ արուեստագործութեան նպատակը պատասխան տալը չէ։ Ան մեզ կը ստիպէ զգալ այն, ինչ որ սովորաբար կը փորձենք մոռնալ։ Եւ այդ պատճառով այս ժապաւէնը միայն պատերազմի մասին պատմութիւն մը չէ․ ան մարդկային խղճի ամենացաւոտ հայելիներէն մէկն է։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ