ՍԻՄՈՆ ԲԱԲԻԵԱՆ (1878 - 1950)

Բանաստեղ եւ թարգմանիչ Սիմոն Բաբիեան ծնած է 1878 թուականին, Սիմֆերոփոլի մէջ, Խրիմ, Ռուսական կայսրութիւն: 

Իր մանկութեան եւ պատանեկութեան մասին շատ տեղեկութիւններ չկան: 

1900-ականներու սկիզբներէն սկսած է աշխատակցիլ կովկասահայ պարբերականներուն: Այսպէս, առաջին իր բանաստեղծութիւնը լոյս տեսած է «Տարազ» պարբերականին մէջ (ԺԱ. տարի, թիւ 42, կիրակի, հոկտեմբեր 29, էջ 619, «Ակիւլօն» վերնագիրին տակ): Աշխատակցած է նաեւ «Նոր Կեանք»ին (Նախիջեւան), «Գեղարուեստ»ին (Թիֆլիզ) «Կոմունայի զանգ»ին (Խրիմ) եւ այլ թերթերու ու պարբերականներու:

Բանաստեղծ Ոնոփրիոս Անոփեանին հետ մտերիմ ընկերներ եղած են: Այս մասին կը վկայէ Սիմոն Վրացեանի Անոփեանին ուղարկած մէկ նամակին մէջի հետեւեալ հատուածը. «Խարքովի ծանօթներու միջոցով դիմած էինք եւ պր. Ս. Բաբիեանին, բայց ցայսօր պատասխան չունինք: Կը կասկածինք, նամակը տեղ չէ հասած: Արդեօք բարի կ՚ըլլաք անոր հաղորդել մեր առաջարկութիւնը ժողովածուին մասնակցելու»: Խօսքը «Պսակ» ժողովածուի մասին է, որ Հայ յեղափոխական դաշնակցութենէն խումբ մը երիտասարդ անդմաներ՝ գլխաւորութեամբ եւ խմբագրութեամբ Սիմոն Վրացեանի, որոշած են հրատարակել այս ժողովածուն, ի յիշատակ դաշնակցական գործիչ, Թիֆլիզի մէջ հրատարակուած «Յառաջ» եւ այլ թերթերու խմբագիրին՝ Եղիշէ Թոփչեանին, որ դաւադրաբար սպաննուած էր: Ժողովածուն տպարգրուած է Մոսկուայի մէջ՝ երեք հազար օրինակով: Սակայն, այդ տարիներուն տեղի ունեցած գրաքննութիւնը արգիլած է ժողովածուին տարածումը, բռնագրաւած ու ամբողջ տպաքանակը այրած է: Փաստօրէն, Անոփեան փոխանցած է Բաբիեանին Վրացեանի խնդրանքը, որովհետեւ Կարօ Յովհաննէսեանը թուարկելով այս ժողովածուին մէջ գրութիւններ ունեցողներու անունները՝ կը յիշէ նաեւ Սիմոն Բաբիեանի անունը («Բագին», ԾԶ. տարի, 2017 թիւ 1)։ Հակառակ այն իրողութեան, որ փորձ կատարուած է «Պսակ» ժողովածուն ամբողջութեամբ վերացնել, սակայն, ինչպէս դարձեալ Յովհաննէսեանը կը յայտնէ, օրինակ մը փրկուած է եւ ներկայիս «կը գտնուի Համազգայինի Մելանքթոն եւ Հայկ Արսլանեան ճեմարանի թանգարանին մէջ [Լիբանան]» («Բագին», ԾԶ. տարի, 2017 թիւ 1)։

1944 թուականին, Սիմոն Բաբիեան տեղափոխուած եւ բնակութիւն հաստատած է Սամարղանտ, Էօզպեքիստան, ուր եւ մահացած է 1950 թուականին: 

Սիմոն Բաբիեան ընդհանրապէս ստորագրած է այսպէս. Սիմ. Բաբիեան: Իր բանաստեղծութեան հատորներուն վրայ ալ այդպէս է, ինչպէս նաեւ աշխատակցած պարբերականներուն: 

Բաբիեան մի քանի բանաստեղծութիւններու գրքոյկներ հեղինակած է, ինչպէս նաեւ շարք մը թարգմանութիւններ՝ ռուսերէնէ: Այսպէս.

- «Բանաստեղծութիւններ», Ս. Փեթերսպուրկ, 1904: 

- «Ակկորդներ» (բանաստեղծութիւններ), Աղեքսանդրապոլ, 1911: 

- «Բանաստեղծութիւններ», Մոսկուա, 1924:

Սիմոն Բաբիեանի բանաստեղծութիւններուն մէջ ամենէն աւելի կը տիրեն հայրենասիրութիւնը, ազգային ցաւը, բնութեան զգացողութիւնը եւ մարդկային հոգեկան պայքարը։ Ան կը գրէ թէ՛ անձնական ապրումով, թէ՛ ամբողջ ժողովուրդի վիշտն ու յոյսը իր սիրտին մէջ կրելով։ «Աղօթք» բանաստեղծութեան մէջ կը տեսնենք տոկունութեան, հաւատքի եւ բարոյական ուժի կոչը։ 

Բնութեան պատկերները իր մօտ պարզ նկարագրութիւն չեն, այլ հոգեվիճակներու արտայայտութիւն. մշուշը, մրրիկը, աշունը կամ գարունը կը դառնան մարդու ներաշխարհի խորհրդանիշներ։ 

«Մեծ եւ Փոքր Մասիս»ը վերանգրող բանաստեղծութեան մէջ՝ լեռը կենդանի էակի պէս կը ներկայանայ։ 

Բաբիեանի լեզուն երաժշտական է, պատկերները՝ տեսանելի ու զգացական, իսկ տողերուն մէջ յաճախ կը միախառնուին տխրութիւնը եւ ապագայի հանդէպ չմարող յոյսը։ 

Իսկ կատարած թարգմանութիւններն են.

- Մաքսիմ Կորքի (1868-1936), «Մակար Չուտրա», Թիֆլիզ, 1903:

- Լէոնիտ Նիքոլաեւիչ Անտրէեւ (1871-1919), «Անդունդը», Ս. Փեթերսպուրկ 1904:

- Եանիս Ակուրատէր (ընդհանրապէս ծանօթ Ի. Ակուրատէր - 1876-1937), «Մինիատիւրներ», Նոր Նախիջեւան, 1911:

- Նիքոլա Լեաշքօ (1884-1953), «Զօրացող թեւեր» (պատմուածք), Մոսկուա, 1928:

- Եոհաննէս Պեխեր (1891-1958), «Գորշ շարքեր» (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1933:

- Նեկսէ Մարթին Անտերսէն (1869-1954), «Պելլէ նուաճող» (վէպ), Մոսկուա, 1933:

- Ալեքսանտր Ֆաթեհ (1901-1956), «Ջախջախում» (վէպ), Երեւան, 1934, 1950 եւ 1971:

*

Փունջ մը բանաստեղծութիւններ Սիմոն Բաբիեանէն:

ԱԿԻՒԼՕՆ

(Փուշքինէն)

Ինչո՞ւ համար դու, ահեղ ակիւլօն,
Ճահճի եղէգը վայր ես խոնարհում.
Ինչո՞ւ համար դու ամպն ես հալածում
Սաստիկ բաբկութեամբ դէպի հորզիոն:

Շատ ժամանակ չէ, որ սեւ թուխպերով
Երկնակամարը ծածկըւում էր խիտ.
Շատ ժամանակ չէ՝ կաղնին վերեւում
Վէս գեղեցկութեամբ էր հպարտանում:

Բայց դու բարձրացար, դու ծաւալուեցիր,
Դու շառաչեցիր սաստիկ մրրիկով -
Սեւ-սեւ ամպերը ցիր-ցան արեցիր
Եւ վսեմ կաղնին վայր գլորեցիր:

Թող արեգակի երեսը պայծառ
Սրանից յետոյ փայլէ խնդութեամբ
Եւ խաղայ ամպով զեփիւռը զըւարթ,
Եւ եղէգնիկը տատանմուի հանդարտ:

(«Տարազ», ԺԱ. տարի, թիւ 42, կիրակի, 29 հոկտեմբեր 1900, էջ 619):

ԳԱՂԹԱԿԱՆԻ ԵՐԳԸ

Մեր արնակոլոլ դաշտերը թողինք,
Ցիր ու ցան եղանք օտար աշխարհում,
Սեւով ծածկուեց ձեր պայծառ երկինք,
Սեւը ծանրացաւ եւ մեր սրտերում:

Մեր բալաներին զուլում արեցին
Մեր իսկ տան միջին, ձեր աչքի առաջ,
Մեր օղլուշաղներ եսիր տարեցին,
Մեր գիւղեր դարձրին դամբարան անխաչ:

Օտարութեան մէջ, հեռու վաթանից,
Մեր կեանքը ճնշող, ծանր է մեզ համար:
Ա՜խ, ե՞րբ պիտ՚ տեսնենք արդեօք մենք նորից
Մեր վշտատոչոր մայրենի աշխարհ…

(Սիմ. Բաբիեան, «Բանաստեղծութիւններ», Սեն Փեթերսպուրկ, 1904, էջ 16):

ՄԵԾ ԵՒ ՓՈՔՐ ՄԱՍԻՍ

Մեծ Մասիսը դարեր անհուն
Իր զաւակի մօտ կանգնած՝
Աչքը նրանից չէ հեռացնում,
Միշտ նայում է երկիւղած:

Շատ է սիրում նա Փոքրիկին.-
Ո՞վ է սիրում նրա պէս.
Ահա, նայիր հայր՝ հսկային,
Նա միշտ այդպէս է, այդպէս…

(Սիմ. Բաբիեան, «Բանաստեղծութիւններ», Սեն Փեթերսպուրկ, 1904, էջ 26):

ՉՈՐՍ ԸՆԿԵՐ ԷԻՆՔ…

Չորս ընկեր էինք մակոյկի միջին:
Գիշեր էր չորս կողմն՝ ահռելի գիշեր.
Մենք լողում էինք մեր երկար ուղին
Չը խընայելով պատանի ուժեր:

Սակայն ընկերներս, կէս ճանապարհին,
Մոլոր պէս յանկարծ կանգ առան.
«Ո՞ւր է փարոսը»- նրանք հարց տուին,-
«Ինչո՞ւ մինչեւ այժմ չենք տեսնում նրան»:

«Էլ չենք կամենում մենք շարունակել
Այս աննպատակ կռիւն անհաւասար.
Վճռել ենք մօտիկ եզերքին հասնել
Եւ մի ճար գտնել այնտեղ մեզ համար»:

Եւ ջուրը մտան… Իսկ ես անխռով
Շարունակեցի իմ բռնած ուղին.
Փարոսն երեւաց եւ նրա լոյսով
Ես ոտք կոխեցի բաղձալի ափին…

(Սիմ. Բաբիեան, «Բանաստեղծութիւններ», Սեն Փեթերսպուրկ, 1904, էջ 29):

ԲԱԲՈՒԳԱՆ-ԵԱՅԼԵԱՆ ՄՇՈՒՇՈՒՄ

Նկարիչ՝ Է. Մահտեսեանին

Ո՛չ երկինք, ոչ երկիր եւ որ հորզիոն.
Ամէն ինչ խառնիխուռն քաոսի նման.
Ոտքի տակ, վերեւում, շուրջս՝ ամէն տեղ
Ամէն ինչ անորոշ, եւ գծիր չը կան:

Թանձր մէգն, ինչպէս ծուխ, ոլորապըտոյտ,
Անթափանց եւ շարժուն՝ լցրել է ձորեր,
Ծածկըւել խորշերում, լանջերն է պատել,
Գագաթներ գիրկն առել, եւ չը կան սարեր:

Եւ մի թոյլ ու անզօր անհամարձակ լոյս
Չը գիտես՝ որ կողմից հասնում է այն սեւ՝
Ապառաժ ժայռին, թալկացած փարում
Սառ, լողուն մշուշին,- եւ չը կայ արեւ:

Հէնց ասես Արարչի ստեղծագործութեան
Առաջին օրերում ոչնչից ծնւած
Կուսական աշխարհի տեսքն է առաջիս
Եւ այստեղ, հէնց այստեղ պիտ լինի Աստուած…

(«Նոր Կեանք», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, Ա. տարի, թիւ 10, կիրակի 3 Սեպտեմբեր 1906, Նախիջեւան, էջ 113):

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ