ՄԻՒՍ ԵՐԵՍԸ ԴԱՐՁՆԵԼ՝ ՏԿԱՐՈՒԹԻ՞ՒՆ, ԹԷ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՈՒՈՒԹԵԱՆ ԱՐՏԱՅԱՅՏՈՒԹԻՒՆ

Մատթէոսի Աւետարանին մէջ (5։39) գրուած է.

«Բայց ես ձեզի կ՚ըսեմ՝ չարին դէմ մի՛ հակադարձէք. այլ եթէ մէկը աջ երեսիդ ապտակ զարնէ, միւսն ալ դարձուր անոր»։

Այս խօսքը յաճախ կը մեկնաբանուի իբրեւ հրաւէր՝ ամէն ինչ ընդունելու, ինքզինք նուաստացնելու եւ նոյնիսկ մեզի գէշ վարուողներուն հանդէպ բարի ըլլալու։ Սակայն, պատմական տեսանկիւնէն դիտուած, այս խօսքը կրնայ շատ աւելի խոր իմաստ մը ունենալ. կարելի է զայն հասկնալ իբրեւ միջոց մը՝ մերժելու նուաստացման տրամաբանութիւնը՝ առանց անձամբ բռնութեան դիմելու։ Հասկնալու համար, թէ ինչո՛ւ, պէտք է նկատի առնել երեք հանգամանք՝ Յիսուսի գործածած ճշգրիտ բառերը, իր ժամանակաշրջանի ընկերային կանոնները եւ առաջին դարու Հրէաստանի քաղաքական կացութիւնը։

Հին աշխարհին մէջ, մասնաւորաբար, հրէական կարգ մը միջավայրերու մէջ, ապտակը կրնար շատ աւելին ըլլալ, քան բարկութեան արտայայտութիւն մը. ան կրնար հանրային վիրաւորանք եւ տիրապետութեան նշան ըլլալ։ Աջլիկ մարդ մը, երբ մէկու մը աջ երեսին կը հարուածէ, բնականաբար, իր աջ ձեռքին թիկնամասով կը հարուածէ զայն։

Այս շարժումը կրնար մեկնաբանուիլ իբրեւ նուաստացում մը, որ կը հասցուէր այն անձին, որ կը նկատուէր ստորադաս։

Այս համաթեքստին մէջ ներկայացուած՝ Յիսուսի հրաւէրը՝ միւս երեսն ալ դարձնելու, կարելի է հասկնալ իբրեւ տիրապետողի եւ նուաստացուածին միջեւ գոյութիւն ունեցող յարաբերութիւնը խախտելու միջոց մը. նուաստացած անձը կը մերժէ վրէժխնդրութեամբ պատասխանել, բայց, միաժամանակ, ինքզինք չի վերածեր արժանապատուութենէ զուրկ էակի մը։ Այդուհանդերձ, անհրաժեշտ է պատմական վերապահում մը ընել. այն մեկնաբանութիւնը, թէ ձեռքի թիկնամասով հարուածելը յատկապէս ստորադաս նկատուած անձի մը նուաստացնելու շարժում մըն էր, հաւանական է, բայց վիճարկելի։ Չենք կրնար հաստատապէս ըսել, թէ Յիսուսի բոլոր ունկնդիրները անպայման նոյն կերպով կը հասկնային այդ շարժումը։

Միւս երեսը դարձնել՝ հնազանդի՞լ, թէ ըմբոստանալ 
Առաջին մեկնաբանութիւնը՝ ենթարկուիլը

Այս խօսքը կարելի է հասկնալ իբրեւ վիրաւորանքները համբերելու, վրէժխնդրութենէ հրաժարելու եւ չարին չարով չպատասխանելու հրաւէր։ Ասիկա քրիստոնէական աւանդութեան մէջ հին եւ կարեւոր մեկնաբանութիւն մըն է։

Սակայն, Մատթէոս 5։39-ի հատուածը միայն ապտակին չի վերաբերիր։ Յիսուս կու տայ երեք օրինակներ, որոնք իրենց պատմական համաթեքստին մէջ դիտուած՝ շատ ուշագրաւ են։

1. Աջ երեսը՝ նուաստացումը (Մատթէոս 5։39)

«Եթէ մէկը աջ երեսիդ զարնէ, միւսն ալ դարձուր անոր»։

Այդ ժամանակաշրջանի պայմաններուն մէջ մէկու մը աջ երեսին զարնելը կրնար յիշեցնել ձեռքի թիկնամասով տրուած ապտակ մը, որ կապուած էր նուաստացման եւ արհամարհանքի հետ։

Հետեւաբար, խնդիրը միայն մարմնական ցաւը չէ. խօսքը նաեւ մարդու արժանապատուութեան դէմ ուղղուած ոտնձգութեան մասին է։

Ուշագրաւ կէտը սա է. Յիսուս կը սորվեցնէ չմտնել հակահարուածներու տրամաբանութեան մէջ։ Ան կը մերժէ այն գաղափարը, թէ մեր կրած վիրաւորանքը պէտք է որոշէ մեր սեփական վարուելակերպը։

2. Հագուստը՝ անարդարութիւնը եւ դատական վէճը (Մատթէոս 5։40)

«Եթէ մէկը ուզէ քեզի դէմ դատ բանալ եւ քու պատմուճանդ առնել, վերարկուդ ալ տուր անոր»։

Պատմուճանը հիմնական հագուստ մըն էր։ Իսկ վերարկուն կրնար նաեւ գիշերը ծածկոց ծառայել։ Հրէական օրէնքը, ընդ որում, աղքատին վերարկուն կը պաշտպանէր մնայուն բռնագրաւումէ (Ելք 22։25-26)։

Յիսուս իր ունկնդիրը կը մղէ աւելի անդին երթալու, քան հակառակորդի մը դէմ դատական միջոցներով պայքարելու սովորական հակազդեցութիւնը։

Ուշագրաւ կէտը սա է. թշնամանքին համարժէք թշնամանքով պատասխանելու փոխարէն, աշակերտը կը որդեգրէ վերաբերմունք մը, որ կը գերազանցէ հակամարտութեան տրամաբանութիւնը։ Պատկերը դիտումնաւոր կերպով ծայրայեղ է. սակայն, ասիկա անպայման չի նշանակեր, թէ ամէն պարագայի պէտք է հրաժարիլ սեփական իրաւունքներէն։

3. Երկու մղոն քալել՝ պարտադրանքին դիմաց ազատ ընտրութիւնը (Մատթէոս 5։41)

«Եւ եթէ մէկը քեզ ստիպէ մէկ մղոն քալելու, երկու մղոն քալէ անոր հետ»։

«Ստիպել» թարգմանուած բայը կը մատնանշէ պարտադրանք մը։ Հռոմէական իշխանութեան օրով զինուոր մը կրնար պարտադրել անձի մը, որպէսզի որոշ հեռաւորութեամբ ռազմական պիտոյքներ փոխադրէ։ Առաջին մղոնը կը ներկայացնէ պարտադրուած ծառայութիւնը։ Երկրորդ մղոնը յաւելեալ քայլ մըն է, զոր անձը ազատ կամքով կ՚ընտրէ ընել։

Ուշագրաւ կէտը սա է. պարտադրանք կրող անձը իր գործելու կերպին մէջ որոշ ազատութիւն կը վերագտնէ։ Ան պարտադիր կերպով չի կրնար վերահսկել իրենց պարտադրուածը, բայց կրնայ ընտրել, թէ ինչպէ՛ս պիտի պատասխանէ։

Եթէ վերադառնանք մեր առաջին նախադասութեան՝ աջ երեսին վերաբերող խօսքին, կրնանք հասկնալ այդ շարժումը իբրեւ տիրապետութեան խաղին մասնակցելու մերժում։ Հարուածը վերադարձնելու փոխարէն՝ զոհը անակնկալ կերպով կը պատասխանէ, հարցականի տակ կը դնէ յարձակողին վարուելակերպը եւ կը հաստատէ իր սեփական արժանապատուութինը։ Երկրորդ մեկնաբանութիւնը մասնաւորապէս հետաքրքրական է, որովհետեւ կը զանազանէ երկու բան, ինչ որ յաճախ կը շփոթենք.

• Վրէժխնդրութենէ հրաժարիլ. մերժել կրկնել այն բռնութիւնը, որուն ենթարկուած ենք։

• Ստորադաս ըլլալը ընդունիլ. ընդունիլ, թէ յարձակողը իրաւունք ունի մեզ նուաստացնելու։

Այս երկու վերաբերմունքները նոյնը չեն։ Կարելի է վրէժխնդրութիւնը մերժել՝ առանց ոեւէ մէկուն իրաւունք տալու մեզ ստորադաս էակի մը պէս վարուելու։

Այս օրինակները միասին կը գտնենք Մատթէոս 5։38-42 հատուածին մէջ։ Ուստի, այս խօսքերուն համահունչ մեկնաբանութիւն մը գոյութիւն ունի. Յիսուս իշխանութեան չարաշահումներուն դէմ անսպասելի պատասխաններ կ՚առաջարկէ՝ սովորական վրէժխնդրութեան փոխարէն։

Սակայն, ասիկա անպայման Հռոմը տապալելու նպատակ ունեցող քաղաքական ծրագիր մը չէ։ Յիսուս կը քարոզէր հռոմէական տիրապետութեան տակ գտնուող Հրէաստանի մէջ, ուր իշխանութեան, արդարութեան եւ ազատագրութեան հարցերը կարեւոր էին։

Պատմաբանները տակաւին կը քննարկեն Յիսուսի ուսուցումերուն քաղաքական տարողութիւնը։

Աստուածաշունչը մեզի կը սորվեցնէ՞ բարի ըլլալու փոխարէն ըմբոստանալ

Պատասխանը կախեալ է անկէ, թէ ի՛նչ կը հասկնաք ըմբոստանալ ըսելով։

Եթէ ըմբոստանալ ըսելով կը հասկնաք անարդարութեան դէմ ելլել, նուաստացումը մերժել եւ իշխանութիւնը չարաշահող անձին բարոյապէս չհնազանդիլ, ապա այս մեկնաբանութիւնը աւետարաններուն մէջ իրական հիմք ունի։

Այս հարցին լոյս կը սփռեն նաեւ քանի մը այլ հատուածներ։

Մարկոս 3։1-6. Յիսուս շաբաթ օրով կը բժշկէ մարդու մը ձեռքը՝ հակառակ կարգ մը կրօնական առաջնորդներու թշնամական վերաբերմունքին։ Ան անձին բարիքը կը նախընտրէ կանոնին կոշտ եւ անճը-կուն կիրարկումէն։

Մատթէոս 23։13-33. Յիսուս խստօրէն կը քննադատէ կարգ մը կրօնական առաջնորդներ, զորս կեղծաւորութեան մէջ կը մեղադրէ։

Գործք Առաքելոց 5։29. Պետրոս եւ առաքեալները կը յայտարարեն, թէ պէտք է Աստուծոյ հնազանդիլ՝ մարդոցմէ աւելի, երբ իրենցմէ կը պահանջուի դադրեցնել իրենց քարոզութիւնը։

Հռոմայեցիս 12։21. «Թոյլ մի՛ տար, որ չարը յաղթէ քեզի, այլ բարիով յաղթէ չարին»։

Այս բնագիրները դիմադրութեան միեւնոյն ձեւը չեն պաշտպաներ։ Անոնցմէ ոմանք կը վերաբերին բարոյական քննադատութեան, ուրիշներ՝ իշխանութեան մը չհնազանդելուն, իսկ ուրիշներ՝ չարին չարով չպատասխանելուն։

Միւս կողմէ, Յիսուս նաեւ բացայայտ կերպով կը պատուիրէ սիրել մեր թշնամիները (Մատթէոս 5։44)։ Հետեւաբար, ան պարզապէս բարութիւնը չի փոխարիներ ըմբոստութեամբ։

Հիմնական տարբերակումը աւելի շատ հետեւեալն է. բարի ըլլալ չի նշանակեր հլու եւ հնազանդ ըլլալ, իսկ անարդարութեան դէմ պայքարիլ չի նշանակեր անպայման բռնութեան դիմել։

Վերջին կարեւոր նրբութիւն մը. Յիսուս մեզի կը պատուիրէ՞ բռնութիւնը համբերել

Քրիստոնէական մեկնաբանութեան մը համաձայն՝ միւս երեսը դարձնելը կրնայ նշանակել անձնական վրէժխնդրութենէ հրաժարիլ։ Սակայն, ասիկա ինքնաբերաբար չի նշանակեր, թէ պէտք է մնալ յարձակողի մը քով, ընդունիլ կրկնուող բռնութիւնը կամ հրաժարիլ արդարութիւն պահանջելէ։ Արդարեւ, Յովհաննէս 18։22-23-ի մէջ, երբ հարցաքննութեան ընթացքին պահակ մը Յիսուսի կը հարուածէ, Յիսուս պարզապէս միւս երեսը չի դարձներ։ Ան կը պատասխանէ անոր՝ ըստ էութեան ըսելով. «Եթէ գէշ խօսեցայ, ապացուցէ՛ թէ ի՛նչ սխալ ըսի. իսկ եթէ ճիշդ խօսեցայ, ինչո՞ւ կը զարնես ինծի»։

Ասիկա յատկապէս հետաքրքրական մանրամասնութիւն մըն է. Յիսուս կը պատասխանէ իրեն հարուածողին, կը վիճարկէ այդ արարքին օրինականութիւնն ու արդարացիութիւնը եւ կը պահանջէ, որ իր դէմ կատարուածին համար բացատրութիւն տրուի՝ առանց ֆիզիքապէս հակահարուած տալու։ Այս հատուածը բռնութեան եւ օրինական ինքնապաշտպանութեան վերաբերեալ բոլոր հարցերուն պատասխանը չի տար, բայց ցոյց կու տայ, որ աւետարանները Յիսուսը չեն ներկայացներ իբրեւ մէկը, որ պէտք է միշտ լուռ մնայ վատ վերաբերմունքի դիմաց։

Եզրակացութիւնս՝ պատմական եւ կրօնական տեսանկիւնէն

Ուստի, ձեր ենթադրութիւնը հիմնաւոր է, պայմանաւ, որ Յիսուսի մտադրութիւններուն վերաբերեալ բացարձակ վստահութիւն մը չվերագրենք անոր։

Աջ երեսին հարուածելը կրնար ընկերային նուաստացում մը յիշեցնել։ Այդ պարագային, միւս երեսը դարձնելը կարելի էր մեկնաբանել ո՛չ միայն իբրեւ վրէժխնդրութենէ հրաժարում, այլ նաեւ իբրեւ սեփական արժանապատուութիւնը պահպանելու եւ նուաստացնողին իշխանութիւնը հարցականի տակ դնելու միջոց։

Եւ այս երկու վերաբերմունքներուն միջեւ հսկայական տարբերութիւն մը կայ.

«Ես բարի եմ, հետեւաբար իրաւունք ունիս ինծի վնասելու»։

«Ես կը մերժեմ ինծի ըրած չարիքին չարով պատասխանել, բայց ասիկա չի նշանակեր, թէ կ՚ընդունիմ, որ իրաւունք ունիս զիս նուաստացնելու»։

Երկրորդ վերաբերմունքը բաւական լաւ կ՚արտայայտէ այն, ինչ որ կարգ մը մասնագէտներ Կանխադրեալ Լերան քարոզին մէջ ոչ-բռնի դիմադրութիւն կը կոչեն։

Թերեւս ամենախոր հարցումը հետեւեալն է. Յիսուս մեզի կը պատուիրէ՞ չարին դիմաց տկար ըլլալ, թէ՞ այնքան զօրաւոր դառնալ, որ թոյլ չտանք չարին որոշել մեր սեփական վարուելակերպը։

Երկու մեկնաբանութիւններն ալ իրենց հետքը ձգած են քրիստոնէութեան պատմութեան մէջ։ Սակայն, երկրորդը մեզի կ՚օգնէ հասկնալու, թէ ինչո՛ւ «միւս երեսը դարձնելը» անպայման հնազանդութեան եւ ենթարկուելու հոմանիշը չէ։

ԳՐԻԳՈՐ ՍՐԿ. ԳԱԼՓԱՔՃԵԱՆ