ՍՈՒՐԲ ՅԱՐՈՒԹԵԱՆ ԱՌԹԻՒ ՍԵՐՈՒՆԴՆԵՐՈՒ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ

Ահաւասի՛կ, տօնական այս օրը կը սկսի յիշողութեանս մէկ պատառիկով, որուն մէջ լոյսն ու ստուերը կը խառնուին իրարու, ինչպէս Զատկուան զանգերուն մէջ երբեմն կը թրթռայ տխրութեան անլսելի երանգ մը։

Այս պահուս աչքիս առջեւ կու գայ 2005 թուականի Սուրբ Յարութեան տօնը՝ Լիբանանի մէջ։ Ամբողջ երկրին վրայ ծանրացած լռութիւն մը կար։ Երկիրը դարձեալ անապահովութեան մէջ էր. պայթիւններու արձագանգը կը սողար թաղէ թաղ, քաղաքական գործիչներու սպանութիւնները դարձած էին սարսափի առօրեան, իսկ ճամբաները՝ անորոշութեան տարածքներ։ Չէիր գիտեր՝ ո՛ր անկիւնէն վտանգը պիտի բարձրանար։

Մարդիկ գրեթէ բանտարկուած մնացին իրենց տուներուն մէջ։ Դռները փակուած էին, այցելութիւնները՝ սահմանափակուած՝ զգուշութեան խստութեամբ։ Շատեր ո՛չ Ծաղկազարդը ապրեցան, ո՛չ ալ Զատիկը։ Եկեղեցւոյ զանգերը հնչեցին, բայց անոնց ձայնը չկրցաւ ամբողջութեամբ հասնիլ մարդոց սիրտերուն, որովհետեւ վախը արդէն հաստատուած էր ներսը։

Ամենէն ցաւոտը ուրիշ տեղ էր։ Չէինք կրնար երթալ համեմունքներու մեծ շուկան։ Այդ պարզ քայլը, որ սովորաբար կը բանար տօնի դուռը, բացակայ էր։ Չկար վաճառականներու աղմուկը, չկային մահլեպի, սեւագնդիկի, ծովասամիթի, շուշմայի բոյրերը, որոնք զատկական խմորին կը խառնուին։ Չկար կարելիութիւնը պատրաստելու Զատկուայ կրկնեփը՝ քաղքէն ու ոսկեհացը՝ չէօրէքը իրենց հարուստ համերով։ Տուները կը զրկուէին այն ջերմ մթնոլորտէն, որ տարիներ շարունակ տօնի առաջին նշանն էր։

Այդ տարին Զատիկը կիսատ մնացած աղօթք մըն էր։

Սակայն, այս մթին պատկերը չկրցաւ խամրեցնել Լիբանանի մէջ ապրուած միւս զատիկները, որովհետեւ այդ հողին վրայ տօնը միշտ ալ եղած է կեանքի յարութեան յամառ վկայութիւն մը։ Տօները հոն կարծես ստեղծուած են ուրախացնելու մանուկը եւ տարեցը… 

Տօնը կը բացուի մանուկին աչքերուն մէջ՝ իբրեւ բացարձակ նորութիւն, իսկ տարեցին սիրտին մէջ՝ իբրեւ քաղցր վերադարձ։ Սուրբ Զատիկը մա՛նաւանդ կը հաստատէր այդ մէկը․ այս երկու աշխարհները՝ սկիզբն ու յիշողութիւնը, մանուկն ու տարեցը, կը հանդիպին նոյն սեղանին շուրջ, նոյն աղօթքին մէջ, նոյն լոյսին տակ։

Զատկուայ շաբաթը խոհանոցը կը լեցուի ոսկեհաց չէօրէքի եւ քաջեփ քահքէի անուշ բոյրով, եւ այդ պահուն մանուկը տան ամենէն զգայուն դիտորդն է։ 

Ինծի համար, ինչպէս նաեւ իմ մանուկներուս, կախարդական էին Լիբանանի հայկական համայնքին մէջ ապրուած այդ օրերը։ Ազգականներն ու դրացիները կը հաւաքուէին եւ կը սկսէր խմորի պատրաստութիւնը՝ ժպիտով, աղմուկով, սպասումով։

Ի՜նչ եռուզեռ, ի՜նչ ուրախութիւն։ Անուշաբոյր իւղը կը տարածուէր սեղանին վրայ, փորձառու ձեռքերը կը ձեւէին խմորը, ուրիշներ փուռի ամաններու մէջ կը շարէին։ Մաս մը տունը կ՚եփուէր, իսկ մեծ մասը սկուտեղներով կը տարուէր թաղի փուռը։ Այդ ընթացքը ինքնին տօնի մասն էր՝ սկուտեղները բարձր պահած կը քալէին կիները՝ տօնական թափօր էր կարծես։ Տունին մէջ ալ մանուկը կը դիտէր, թէ ինչպէս կլորցած խմորիկները կլորիկ քաղքէ եւ ոլորուած չօրէքներ կը դառնային։

Յաջորդ օրերուն սովորութիւն էր քաղքէ ու չէօրէք բաժնել ծանօթներուն։ Կը սկսէին մեղմ քննարկումները՝ «այս մէկին շաքարը քիչ է», «միւսին սեւագնդիկը շատ է», բայց, այդ խօսքերուն տակ կար նոյն զգացումը՝ ամէն մէկը սիրով պատրաստուած էր։ Խոհանոցը այդ օրերուն կը վերածուէր հանդիպման, փոխանցման, շարունակութեան վայրի։

Երբ կը յայտնուէին գունաւոր հաւկիթները, մանուկներուն աչքերը կը փայլէին։ Բայց մինչեւ այդ պահը, անոնք արդէն անցած էին ուրիշ՝ փոքրիկ, բայց խորունկ կախարդանքի մը միջով։ Մանուկը ինքն ալ կը մասնակցէր ներկելու արարողութեան։ Կը մօտենար, հետաքրքրութեամբ կը դիտէր ջուրին մէջ դանդաղ կերպով գոյն փոխող հաւկիթները, մատով կը գլտորէր, երբեմն ալ անհամբեր հարցումներ կու տար։

Սակայն, այստեղ ալ փոքր պայքար մը կար։ Ան կը փափաքէր գունագեղ հաւկիթներ՝ կապոյտ, կանաչ, դեղին, ինչպէս տեսած էր ուրիշ տեղեր կամ երեւակայած իր միտքին մէջ։ Բայց մեծ մամային ձայնը միշտ կը հնչէր ականջին մէջ՝ հաստատ, անփոփոխ. «Զատկուայ հաւկիթը կարմիր կ՚ըլլայ»։ Եւ այդ կարմիրը՝ սոխի կեղեւով ստացուած խոր ու տաք երանգով, կը դառնար աւանդութեան անբեկանելի սահմանը։

Երբ վերջապէս հաւկիթները կը հանուէին ջուրէն, կը դասուէին, կը փայլեցուէին, մանուկին աչքերը դարձեալ կը լեցուէին հիացումով։ Անոնք պարզ հաւկիթներ չէին իրեն համար, այլ՝ գանձեր։ Մանուկը զանոնք կը դասաւորէր, կը հաշուէր, կը պահէր իր ընտրած «ամենէն ուժեղը»։

Եւ ահա կը սկսէր հաւկթախաղը։ Ծիծաղ, աղմուկ, փոքր վէճեր ու անմիջական հաշտութիւն։ Այդ խաղին մէջ կեանքը կը բացուէր իր ամենաանմեղ ձեւով։ Տարեցները կը դիտէին՝ երբեմն ժպտալով, երբեմն խորհուրդ տալով։ Անոնց լռութիւնը լեցուն էր տարիներու փորձով։ Անոնք կը տեսնէին այն, ինչ մանուկը դեռ չէր գիտեր՝ որ այդ խաղին մէջ թաքնուած է յաղթանակի խորհուրդը։

Զատկուան առաւօտը կը միացնէր բոլորը։ «Քրիստոս յարեաւ ի մեռելոց, Օրհնեալ է Յարութիւնն Քրիստոսի» շնորհաւորանքը կը հնչէր, եւ մանուկը զայն կը կրկնէր իր անմիջական ձեւով, իսկ տարեցը՝ հանդարտ վստահութեամբ։ Եկեղեցւոյ մէջ մոմերու լոյսը կը տարածուէր եւ նոյն լոյսը կ՚անդրադառնար զանազան հայեացքներու մէջ՝ զարմանքով ու խաղաղութեամբ։ Մանուկ եւ ծեր՝ իրենց ամենատօնական եւ գեղեցիկ հագուստով էին․ կոկիկութիւն մը կար այդ օրուայ հագուկապին մէջ։

Տօնական սեղանը կը դառնար կամուրջ մը։ Սեղանին շուրջ տարեցը կը պատմէր իր մանկութեան զատիկները, իսկ մանուկը կը լսէր՝ առանց ամբողջովին հասկնալու, բայց, զգալով այդ պատմութիւններուն ջերմութիւնը։ Այդ պահուն ժամանակը կը կորսնցնէր իր սահմանները։ Ամէն մարդ ապահով կը զգար Զատկուայ սեղանին շուրջ։ 

Եւ սակայն, այս բոլոր յիշողութիւններուն մէջ կայ նաեւ անձնական բացակայ իրականութիւն մը։ Իմ մանկութեանս մէջ Սուրբ Զատիկներ ու կրօնական տօներ գրեթէ չկային։ Խորհրդային համակարգի ծանր ու դաժան սահմանափակումները կը խեղդէին այդ աշխարհը։ Տօնը դուրս էր մեր առօրեայէն, աւետիսը՝ լռեցուած, եկեղեցին՝ հեռացուած կեանքէն։ Մենք մեծցանք առանց այդ խորհրդաւոր շունչին, առանց մոմի լոյսին շուրջ հաւաքուելու, առանց այն ջերմութեան, որ սերունդներ կը միացնէ։ Այսօր, թէեւ Հայաստանը անկախ է եւ եկեղեցիներու դռները բաց են, Սուրբ Յարութիւնը ժողովուրդին մէջ շատ անգամ չի կրեր այն խորութիւնը, այն սպասումը, որ ես տեսայ Լիբանանի հայերուն մէջ։

Երբ կը մտածեմ այս բոլորը, չեմ կրնար չանդրադառնալ նաեւ ներկային։ Այսօր ալ Լիբանանը տագնապի մէջ է՝ ամէն օր պատերազմ կայ, եւ Աստուած միայն գիտէ, թէ ի՛նչ սիրտով կը դիմաւորեն Սուրբ Զատիկը։ Արդեօք նոյն եռուզեռն ու ուրախութիւնը կա՞ն, թէ կրկին լուռ սեղաններու շուրջ կը փորձեն պահպանել տօնի մնացորդ ջերմութիւնը։

Բայց, նոյնիսկ այս պայմաններուն մէջ, վստահ եմ՝ լոյսը չի մարիր ամբողջովին։ Որովհետեւ այդ հողին վրայ Զատիկը սովորական տօն չէ. զայն յիշողութիւն է, դիմադրութիւն է, շարունակութիւն է։

Հոն ալ հասկցայ, որ Զատիկը սերունդներու հանդիպում է։ Մանուկը կը սորվի՝ առանց գիտակցելու, իսկ տարեցը կը յիշէ՝ առանց ծանրութեան։ Մէկը կը սկսի իր ճանապարհը, միւսը դանդաղ կը հետեւի՝ իր անցած ուղիէն։ 

Սուրբ Զատիկը կը յուշէ, որ կեանքը միշտ ալ կը գտնէ իր վերադարձը։ Իսկ տօնը չի մեռնիր, քանի դեռ կայ մէկը, որ կը պատմէ, եւ մէկը, որ կը զարմանայ:

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան