ԼՌՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԲԱՆՏՈՒԱԾ ԲԱՌԵՐ

Աշխարհի մէջ կան ցաւեր, որոնք կը ճչան եւ կան ցաւեր, որոնք լուռ կը մնան։ Կան զգացումներ, որոնք դիւրութեամբ կը վերածուին բառերու, բայց կան նաեւ յոյզեր, որոնք այնքան խորն են, այնքան խճճուած ու ծանր, որ լեզուն անզօր կը դառնայ զանոնք արտայայտելու։ Թերեւս աշխարհի ամենէն ջղայնացնող զգացումը այն է, երբ ներսիդ մէջ ամբողջ տիեզերք մը ունիս, բայց չես գիտեր, թէ ինչպէս այդ տիեզերքը բառերու կը վերածես։

Կ՚ըլլայ ժամանակ, որ մտքիդ մէջ հարիւրաւոր նախադասութիւններ կը պտտին։ Կ՚ուզես բացատրել ցաւդ, ուրախութիւնդ, կարօտդ, յուսախաբութիւնդ կամ սիրոյդ խորութիւնը։ Ամէն ինչ այնքան պարզ կը թուի ներսիդ մէջ, բայց, երբ փորձես արտասանել, բառերը կ՚անհետանան։ Անոնք կարծես կը խուսափին քեզմէ, կը լքեն քեզ այն պահուն, երբ ամենէն աւելի անոնց կարիքը ունիս։ Ներաշխարհդ կ՚աղաղակէ, բայց լեզուդ անզօր կը մնայ։ 

Այս զգացումը յաճախ կը յայտնուի այն մարդոց մօտ, որոնք շատ կը մտածեն եւ շատ կը զգան։ Որքան խոր է մարդու ներաշխարհը, այնքան դժուար է երբեմն զայն արտայայտել։ Որովհետեւ բառերը սահմանափակ են, մինչդեռ զգացումները՝ անսահման։ Ինչպէ՞ս կարելի է քանի մը նախադասութեամբ նկարագրել տարիներու կարօտը։ Ինչպէ՞ս կարելի է մէկ խօսքով բացատրել կորստեան այն ցաւը, որ ամիսներ շարունակ ներսդ կը մաշեցնէ։ Բառերը երբեմն շատ փոքր կը թուին մեր հոգիի մեծ բեռին դիմաց։

Ամենէն դժուարը այն է, երբ կ՚ուզես, որ մէկը քեզ հասկնայ։ Կ՚ուզես, որ ան տեսնէ այն, ինչ որ դուն կը զգաս, բայց բառերդ անկարող կը դառնան կամուրջ մը կառուցելու։ Կը խօսիս, բայց կը զգաս, որ իրական զգացումներդ չեն հասնիր դիմացինին։ Կը բացատրես, բայց կը հասկնաս, որ մտքիդ մէջ եղած պատկերն ու արտաբերուած նախադասութիւնը նոյն բանը չեն։ Այդ պահուն մարդ ո՛չ միայն լռութեան, այլեւ առանձնութեան համ մը կը զգայ։

Բազում գրողներ, բանաստեղծներ եւ արուեստագէտներ իրենց ամբողջ կեանքը անցուցած են այս պայքարին մէջ։ Անոնք փորձած են բառերով բռնել այն, ինչ որ գրեթէ անհնար է բռնել։ Թերեւս արուեստը ծնած է ճիշդ այս անկարողութենէն՝ այն ցանկութենէն, որ մարդ ունի իր ներաշխարհը ուրիշներուն փոխանցելու, նոյնիսկ երբ բառերը բաւարար չեն։

Սակայն, այս զգացումը ունի նաեւ գեղեցիկ կողմ մը։ Երբեմն այն փաստը, որ չենք կրնար մեզ ամբողջովին արտայայտել, կը նշանակէ, որ մեր ներսը դեռ կայ բան մը, որ բառերէն աւելի մեծ է։ Կան զգացումներ, որոնք այնքան մարդկային են, այնքան խորն ու անկեղծ, որ ո՛չ մէկ լեզու կրնայ զանոնք ամբողջութեամբ նկարագրել։ Անոնք կը շարունակեն ապրիլ մեր լռութիւններուն, հայեացքներուն, յիշողութիւններուն եւ անաւարտ նախադասութիւններուն մէջ։

Գուցէ մարդը երբեք չկարենայ ամբողջովին բացատրել իր հոգին։ Գուցէ միշտ մնայ այդ փոքր բացը՝ զգացածին եւ արտայայտածին միջեւ։ Բայց նոյն այդ բացն է, որ մեզ կը դարձնէ մարդ։ Մենք կը շարունակենք փնտռել բառեր, գրել, խօսիլ, փորձել ու կրկին փորձել, որովհետեւ ներսիդ մէջ եղածը դուրս բերելու ցանկութիւնը մարդկային գոյութեան ամենահին եւ ամենագեղեցիկ պայքարներէն մէկն է։

Երբեմն լռութիւնը ո՛չ թէ խօսելու բան չունենալն է, այլ չափազանց շատ բան ունենալը։ Եւ թերեւս աշխարհի ամենէն ջղայնացնող զգացումը այն չէ, որ բառեր չկան, այլ այն, որ սիրտդ շատ աւելի մեծ պատմութիւն մը ունի, քան լեզուդ կրնայ պատմել։

Երբեմն մարդը ժամեր շարունակ կրնայ մտածել մէկ նախադասութեան մասին՝ փորձելով գտնել այն ճիշդ բառը, որ պիտի արտացոլացնէ իր ներաշխարհը։ Բայց որքան աւելի կը փորձէ, այնքան բառերը կարծես կը հեռանան։ Անոնք կը դառնան աղօտ, անկատար եւ անբաւարար։ Այդ պահուն մարդ կը հասկնայ, որ որոշ զգացումներ նախ բառերու համար չեն ստեղծուած. անոնք կը պատկանին հոգիի այն խորունկ անկիւններուն, ուր լեզուն հազիւ թէ հասնի։

Կան նաեւ պահեր, երբ լռութիւնը կը դառնայ միակ անկեղծ պատասխանը։ Ո՛չ որովհետեւ ըսելիք չկայ, այլ որովհետեւ սիրտը այնքան լեցուն է, որ ո՛չ մէկ նախադասութիւն կրնայ կրել անոր ամբողջ ծանրութիւնը։ Մարդ կը նայի հեռուն, կը ժպտի կամ կը տխրի եւ այդ մէկ հայեացքը երբեմն աւելի շատ բան կ՚ըսէ, քան հարիւր բառերը միասին։

Թերեւս այդ պատճառով է, որ մենք յաճախ կը վերադառնանք գրականութեան, երաժշտութեան եւ արուեստին։ Երբ սեփական բառերը մեզ կը դաւաճանեն, ուրիշի մը գրած տողը յանկարծ կը դառնայ մեր ձայնը։ Կը կարդանք նախադասութիւն մը եւ կը մտածենք. «Ահա՛, սա է ճիշդ այն, ինչ որ ես կը զգայի, բայց չէի կրնար ըսել»։ Այդ պահուն կը հասկնանք, որ միայն մենք չենք ապրած այդ անզօրութիւնը. մարդկութիւնը դարեր շարունակ փորձած է անուն տալ իր անանուն զգացումներուն։

Եւ գուցէ վերջ ի վերջոյ կարեւորը կատարելապէս արտայայտուիլը չէ, այլ շարունակ փորձելը։ Որովհետեւ իւրաքանչիւր անկատար բառ, իւրաքանչիւր կիսատ նախադասութիւն եւ իւրաքանչիւր լռութիւն իսկ վկայութիւն մըն է, որ մեր ներսը դեռ կան զգացումներ, որոնք կ՚ապրին, կը շնչեն եւ կը փնտռեն իրենց ձայնը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ