ԱԿՆԱՐԿ - 151 - ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑԻ. ՈՒՐԿԷ՞ ԿԱՄ ՈՐՄԷ՞ ԾԱԳԱԾ Է

Վերջին շրջանին Հայաստանի «ամէն բան գիտցող» եւ «ամէն բանէ հասկցող» առաջին դէմքը, յաճախ կը շեշտէ, թէ Հայ Եկեղեցին պետական որոշումի արդիւնք է…: Անոր ըսածին համաձայն, Տրդատ թագաւորը գիշերը քնացած է եւ առաւօտեան երբ արթնցած է, որոշում կայացուցած է, թէ այլեւս վե՛րջ, հայերը պէտք է քրիստոնեայ ըլլան եւ այդպիսով հրովարտակ ստորագրած է, որով հիմքը դրած է Հայ Եկեղեցիին: Բնականաբար, առողջ տրամաբանութիւն եւ պատմութենէն քիչ-շատ հասկցող մարդիկ կը խնդան ու կ՚անցնին, ողբալով, որ մեր հայրենի երկրի ղեկին նստած է անձ մը, որ ո՛չ մեր ժողովուրդին պատմութիւնը գիտէ եւ ո՛չ ալ Հայ Եկեղեցւոյ պատմութիւնը: 

Հոգեւորականները երբ կը փորձեն հակադարձել, առաջին դէմքին վոհմակները կատաղի յարձակումներու կը սկսին, ամէն տեսակի ապատեղեկատուութիւն տարածելով, որպէսզի իրենց առաջնորդին ըսածը արդարացնեն եւ ճիշդ հանեն: Այս նկատի ունենալով, այսօր մեր ընթերցողներուն կը ներկայացնեմ արժանայիշատակ Արտակ Մովսիսեանի «Հայոց պատմութիւն» ուսումնական ձեռնարկէն հատուած մը, ուր կը խօսի Հայ Եկեղեցւոյ եւ քրիստոնէութեան սկզբնաւորութեան մասին Հայաստանէ ներս, այլ խօսքով հայ ժողովուրդի կեանքէն ներս, այն յոյսով, որ մերօրեայ համբակները երբեմն-երբեմն սկսին մտածել նախքան որեւէ մէկ միտք կամ կարծիք արտայայտելը…: Այս ձեռնարկը, որ լոյս տեսած է Երեւանի մէջ, 2012-ին, նախատեսուած է սփիւռքի միօրեայ հայկական դպրոցներուն համար: Ձեռնարկը օրին արեւմտահայերէնի ու դասական ուղղագրութեան փոխադրած է Գէորգ Եազըճեանը:

Ընթերցողը եւ ընդհանրապէս բոլոր հայերը, պէտք է նկատի ունենան, որ Հայ Եկեղեցին պետական կառոյց մը չէ, չէ՛ եղած եւ պիտի չըլլայ երբեք: Քրիստոնէութեան պետականացման հանգամանքը ո՛չ մէկ իրաւունք կու տայ ոեւէ մէկ պետական պաշտօնեայի պարծենալու, թէ Հայ Եկեղեցին պետութեան կողմէ հիմնուած է: Այդ օրերուն, քաղաքական վերնախաւը՝ Տրդատ Գ.-ի գլխաւորութեամբ պարզապէս նպաստեցին, որ Գրիգոր Լուսաւորիչը իր զինակիցներուն հետ տարածեն քրիստոնէութիւնը Հայաստանի սահմաններէն ներս: Արդարեւ, Հայ Եկեղեցին ինքնուրոյն կառոյց մըն է, եւ այդ ինքնուրոյնութիւնը իւրովի ստացած է դարերու ընթացքին եւ ո՛չ թէ պետական կամ քաղաքական միջամտութեամբ կամ գործակցութեամբ, ինչպէս շատ յաճախ համբակներ կը փորձեն ներկայացնել…:

Լսե՛նք Արտակ Մովսիսեանին:

«Քրիստոնեայ Հայաստանի սկզբնաւորումը» ենթավերանգիրին տակ կը կարդանք.

Քրիստոնէութեան մուտքը Հայաստան 1-3-րդ դարերուն։

Քրիստոնէութեան եւ հայ իրականութեան առաջին առնչութիւնները կը վերաբերին Յիսուս Քրիստոսի երկրային կեանքի ժամանակներուն։ Ըստ հայկական աւանդութեան՝ Եդեսիոյ մէջ իշխող հայոց Աբգար թագաւորը կը տառապէր անբուժելի հիւանդութեամբ եւ, իմանալով Քրիստոսի հրաշագործութեանց մասին, զայն իրեն քով կը հրաւիրէ: Սակայն, Քրիստոս շնորհակալութեամբ կը հրաժարի՝ տեղեկացնելով, որ Իր առաքելութիւնը պէտք է իրականանայ Պաղեստինի մէջ: Քրիստոս կը խոստանայ Իր աշակերտներէն ղրկել Աբգարին:

Ըստ նոյն աւանդութեան՝ Աբգար արքայի դպիր Անանը Եդեսիա բերաւ Քրիստոսի կենդանագիր պատկերը, զոր քանի մը դար հոն պահուելէ յետոյ տեղափոխուեցաւ Կ. Պոլիս, իսկ 13-րդ դարուն հոնկէ՝ Ճենովա, որու Սբ. Բարդուղիմէոս հայկական եկեղեցւոյ մէջ ալ ան կը պահուի ցայսօր:

Ըստ հայկական աւանդութեան՝ Աբգարը Մեծն Տիգրանի եղբայր Արշամ Մանովայի (Մանուի) որդին էր, որ Եդեսիոյ կառուցումէն ետք Մծբինէն հոն տեղափոխեց իր արքունիքը։

Ըստ Յիսուս Քրիստոսի խոստումին՝ 43-ին Հայաստան եկաւ եւ մինչեւ 66 թուականը քարոզեց Թադէոս առաքեալը, իսկ 60-68 թուականներուն Հայաստան եկաւ եւ քարոզեց Բարդուղիմէոս առաքեալը։ Այդ հիմնաւորմամբ՝ Հայոց Եկեղեցին պաշտօնապէս կը կրէ «Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի» անուանումը։

Ըստ հայ մատենագիրներու՝ երկու առաքեալները սպաննուեցան Սանատրուկ արքային հրամանով։ Առաքեալներու գործունէութեան թուականները վերցուած են Հայ Եկեղեցւոյ պաշտօնական ժամանակագրութենէն, ինչը չի համապատասխաներ արդի պատմագիտութեան տուեալներուն։ Ըստ Եկեղեցւոյ՝ առաքեալները սպաննուած են 66 եւ 68 թուականներուն, մինչդեռ պատմագիտութեան տուեալներէն յայտնի է, որ այդ թուականներուն Հայաստանի մէջ կ՚իշխէր Տրդատ Ա.-ը, իսկ Սանատրուկը գահ կրնար բարձրանալ 77 թուականէն ոչ առաջ… 

Թադէոս առաքեալը Վասպուրականի Արտազ գաւառին մէջ հիմնեց եպիսկոպոսական Աթոռ, զոր գոյութիւն ունեցաւ մինչեւ 180-ական թուականները։ Անկէ ետք քրիստոնէական համայնքներ կը յիշատակուին Փոքր Հայքի տարածքին։ 240-270-ական թուականներուն կը յիշատակուի Մեծ Հայքի Մերուժան եպիսկոպոսը։

Քրիստոնէութեան հռչակումը պետական կրօն եւ Հայ Եկեղեցւոյ ինքնութեան կայացումը: 1-3-րդ դարերու ընթացքին քրիստոնէութիւնը հալածուած կրօն էր Առաջաւոր Ասիոյ երկիրներուն եւ Հռոմէական կայսրութեան մէջ։ Քրիստոնեաները հալածուած էին նաեւ Հայաստանի մէջ։ 3-րդ դարու վերջին յայտնի են Հռիփսիմեան կոյսերուն նահատակութիւնը եւ Գրիգոր Պարթեւի 13 տարուայ բանտարկութիւնը Խոր Վիրապի մէջ։ Գրիգոր Պարթեւն ալ դարձաւ քրիստոնէութեան գլխաւոր քարոզիչը Հայաստանի մէջ, եւ կրցաւ համոզել Տրդատ Գ.-ը՝ քրիստոնէութիւնը հռչակելու պետական կրօն:

Ըստ աւանդական պատմութեան՝ ատիկա տեղի ունեցած է 301 թուականին (գիտութեան մէջ կան տարաձայնութիւններ՝ կապուած այս թուականին հետ)։

Քրիստոնէութեան տարածումը Հայաստանի մէջ ուղեկցուեցաւ նախորդ կրօնի եւ անոր մշակոյթի կեդրոններուն ոչնչացմամբ: Երկրին մէջ՝ քաղաքացիական պատերազմ ակսաւ քրիստոնէութիւն ընդունած պետական զօրքերու եւ քրմութեան ու անոր հաւատարիմ ժողովուրդին միջեւ։ Այդ կռիւներուն զոհուեցաւ նաեւ հայոց վերջին քրմապետ Արձանը: 

Քրիստոնէութեան պետական կրօն հռչակումը միայն բաւարար պայման չէր որպէս ազգային եկեղեցական ինքնուրոյն կառոյց Հայ Եկեղեցւոյ կայացման համար։ Ատոր համար անհրաժեշտ էին քանի մը նախապայմաններ, որոնք ապահովուեցան յառաջիկայ երեք դարերու ընթացքին: 

Ժողովուրդին մէջ դիւրութեամբ ընկալուելու համար Եկեղեցին որդեգրեց նախաքրիստոնէական շարք մը ծէսեր ու սովորոյթներ (օրինակ՝ մատաղը, Վարդավառի տօնը եւ այլն): Նոր կրօնին սրբավայրերը կը համապատասխանեցուէին հին կրօնական պատկերացումներու հետ (օրինակ՝ Անահիտ աստուածամօր սրբատեղիներն ու տօները դարձան Մարիամ Աստուածածնի, Վահագնի սրբավայրերն ու տօները՝ Յիսուս Քրիստոսի, եւ այլն)։ Մեկնելով այս փաստերէն, կարելի է ենթադրութիւն մը ընել. քրիստոնէութեան սուրբ գիրք «Պիպլիա»ն բոլոր լեզուներուն մէջ թարգմանուեցաւ «Գիրք» կամ «Սուրբ Գիրք», միայն հայերէնի մէջ է, որ ան կը կրէ «Աստուածաշունչ Մատեան» անուանումը, ինչէն կարելի է ենթադրել, որ այդպէս կը կոչուէր հայոց նախաքրիստոնէական կրօնին գլխաւոր սուրբ գիրքը…

Քրիստոնէութեան պետական կրօն հռչակուելէն յետոյ հայոց կաթողիկոսները, Գրիգոր Լուսաւորիչէն սկսած մինչեւ Մեծն Ներսէսը ներառեալ, Կեսարիոյ մէջ կ՚օծուէին։ Սա պետութեան անվտանգութեան տեսակէտէն խոցելի էր։ Այդ կարգին վերջ տուաւ Պապ թագաւորը 373 թուականին, երբ Մեծն Ներսէսի վախճանումէն ետք կարգադրեց նոր կաթողիկոսը ընտրել եւ օծել Հայաստանի մէջ: Այդ թուականէն՝ մեր կաթողիկոսները կ՚ընտրուին եւ կ՚օծուին հայութեան կողմէ:

Հայ Եկեղեցւոյ կայացման գործին մէջ չափազանց մեծ էր հայալեզու քրիստոնէական դպրութեան դերը, որն ստեղծողները 405 թուականին եղան Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթեւը: Կարեւոր է դաւանաբանական կողմնորոշման խնդիրը։ 451 թուականին քրիստոնէական Եկեղեցին առաջին անգամ պառակտուեցաւ Քաղկեդոնի ժողովին մէջ, որու պատճառը Քրիստոսի միայն աստուածայի՞ն, թէ միաժամանակ աստուածային ու մարդկային բնոյթ ունենալու շուրջ բանավէճն էր (Եկեղեցին բաժնուեցաւ միաբնակներու եւ երկաբնակներու)։ Հայերը չմասնակցեցան այդ ժողովին, սակայն իրենց դիրքորոշումը յայտնեցին Դուինի 506 եւ 554 թուականներու ժողովներուն մէջ։ Վերջինիս մէջ ընդունուեցաւ «Ուխտ միաբանութեան Աշխարհիս Հայոց» կոչուած փաստաթուղթը, որուն մէջ յստակօրէն հաւատարմութիւն յայտնուեցաւ միաբնակութեան նախասկզբնական դրոյթներուն։

Այդպիսով՝ քրիստոնէութիւնը Հայաստան մուտք գործեց 1-3-րդ դարերուն, 4-րդ դարասկիզբին հռչակուեցաւ պետական կրօն, իսկ Հայ Եկեղեցին, որպէս ազգային-եկեղեցական ինքնուրոյն կառոյց, լիովին ձեւաւորուեցաւ 4-6-րդ դարերուն ընթացքին (էջ 49-51):

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ