ԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ ԵՐՈՒՍԱՂԷՄԻ ՍՈՒՐԱՀԻ ՄԱՍԻՆ

Այսօր փայտի մը վրայ կախուեցար…, որ մեզ կարօտին վրայ կախեցիր:

Այսօր Երուսաղէմի վրայ կու լաք եւ Երուսաղէմը ո՛չ ոքի վրայ կու լայ:

Եւ երբ արցունքները ժամացոյցի սլաքներուն կը կապուին, Երուսաղէմը ժամանակ կ՚ըլլայ, իսկ վայրը՝ մեր աչքերը: Ամէն ինչ մեզմէ դուրս է՝ քաղաքները, արցունքները, գիշերը որ չի՛ վերջանար: Իսկ մեր ներսիդին տեղ կը բռնեն թնդանօթները՝ հակաօդային ու մարգարէներուն կարօտին:

Երուսաղէմը անուանեցինք բոլոր այն անուններով, որոնք չեն վայելեր անոր: Միաժամանակ, յայտարարեցինք այդ անունները մասին այն միջոցներով, որոնք չեն վայելեր մեզի. պատկերով, բանաստեղծութեամբ, Միացեալ ազգերու կազմակերպութեամբ, դաւաճանութեամբ եւ մահուամբ: Մեզմէ մէկ հատ «Երեմիա» մ՚իսկ չելաւ, որ անոր փողոցներուն ու մեր թերութիւններուն մէջ պտտէր…, անիծէր ու մխիթարէր մեզ:

Իսկ եթէ անէծքը չհասնի մեզի, ապա ճիշդին պիտի չհասնինք:

Իսկ եթէ մխիթարանքը չգայ մեզի, ապա շնորհքը պիտի չճաշակենք:

Թող լռեն…, թող լռեն այսօրուան արցունքները, որոնք երէկուան արցունքներուն կը նմանին:

Եւ թող մեր վաղուան արցունքներուն ուրիշ գոյն մը փնտռենք: Մենք այնտեղ պատ չունինք: Ու Երուսաղէմը հեռու վրաններուն, դրամագլուխներուն ու նահատակներուն մայրաքաղաքն է:

Թող լռեն…, թող լռեն այսօրուան արցունքները, որպէսզի Երուսաղէմը կարմիր գոյնին մայրաքաղաքը դառնայ, որ փորագրուած է Յորդանան գետի ջուրերով:

Անկէ ներս մտայ պահուըտելով քաջութեամբ, վախալով քաջութենէն:

Կեանքիս մէջ մէկ անգամ միայն պատահեցաւ, որ պատմութիւնը տեսայ այսքան զինուած՝ զէնքերով եւ ձիթենիի վայրագ ճիւղերով: Չէ պատահած, որ մարդ մը ժայռի վերածուած ըլլայ, ինչպէս նաեւ չէ պատահած, որ ժայռ մը զինուորի մը վերածուած ըլլայ:

Այս մէկը Երուսաղէմի մէջ պատահեցաւ: Եւ ես էի ժայռը, մարդը եւ զինուորը:

Եւ հիմակուընէ սկսեալ…, այս վայրկեանին դրախտը աւելի մօտիկ եղաւ: Երուսաղէմը դրախտով պիտի փոխեմ, որովհետեւ այս աստիճանի գեղեցիկ ու նուաստացած չէ: Եւ որովհետեւ խոստում մըն է, որու դաւաճանութիւնը չէ երեւցած:

Ո՞վ սորվեցուց ինծի այս լռութիւնը: Եւ ո՞վ սորվեցուց Երուսաղէմին ընկերանալ այս գիշերին, որ չի՛ վերջանար:  

Ո՞վ սորվեցուց ինծի այսքան քաջութիւն: Եւ ո՞վ սորցվեցուց Երուսաղէմին այսքան ծաղրանք:

Ո՛չ: Հայրենիքը շուքին իր ծառին պատկանիլը չէ, ո՛չ ալ շեղբին իր պատեանին պատկանիլը: Ո՛չ, հայրենիքը ազգականութեան ու արեան յարբերութիւն կամ կապ չէ: Ո՛չ, հայրենիքը կրօնք մը չէ, ո՛չ ալ աստուած մը:

Հայրենիքը այս պանդխտութիւնն է…, այս պանդխտութիւնը… Այս պանդխտութիւնը, որ կը յօշոտէ քեզ Երուսաղէմի մէջ:

Եւ այստեղէն, դրախտը աւելի մօտիկ կ՚ըլլայ:

Հանդիպում մը չէր եւ ո՛չ ալ հրաժեշտ մը:

Որոշիչ պահն է հանդիպումին եւ հրաժեշտին, միսին ու ոսկորին, այս վիճակին մէջ, որ Երուսաղէմին կը հանդիպիս:

Կը յարձակիս թերթ ու հնութիւններու մնացուկներ ծախողներուն վրայ, ինչպէս նաեւ ֆալաֆէլ, թարմ բանջարեղէններ ու ներմուծուած տուփեղէններ ծախողներուն վրայ, որոնք մէկ գիշերուան վրայ բռնագրաւողներուն լեզուն սորված են… կը յարձակիս անոնց վրայ անձնասպանութեան անզգայութեամբ: Կ՚առնես անոնց իրերը, եւ կը պոռաս, կը պոռաս ամենաբարձր լռութեամբ. ո՞վ կը գնէ պատմութեանս կուրծքը, պատմութեանս կռնակը, պատմութեանս մերկութիւնը յաղթանակի մէջ վայրկեանի մը մէջ: Ապա կը ծիծաղիս բռնագրաւողներուն:

Կռանկդ կը ծռի, ինչպէս արաբական նետ մը, երբ արաբները ձիաւորներ էին, այն ժամանակները երբ նաւթն ու ռատիոկայանը չէին գիտեր ինչ է, եւ կը պատրաստուին գաղտնի գործողութիւն մը կատարելու: Սկիզբը գո՞րծն է, թէ խօսքը: Կը տատամսիս:

Երանի՜ կռնակդ երկաթ ըլլայ, որպէսզի չկտրուի:

Եւ երանի՜ լռութիւնդ երկաթ ըլլայ, որպէսզի ձայն կամ արձագանգ հանէր:

Ապա երազը քեզ կը տանի քաղաքի մուտքը: Ո՞վ կը գնէ քեզմէ պատմութիւնդ յաղթանակի վայրկեանուան մը մէջ զարդի համար…, զարդի համար: Եւ դուն հաւատացեալներուն էմիրն ես, եւ [համոզում ունիս] թէ պայքարը իրաւունք է, մահն ալ իրաւունք է:

Ո՛չ մէկ օր Երուսաղէմը իմս եղած է: Ես թերթեր ծախող եմ բոլոր ժամանակներուն եւ լեզուներուն մէջ… Երուսաղէմի տէրերը կը ծախեն զիս եւ կը դիմաւորեն նուաճողները ու կը խօսին քաղաքակրթութեան ու ազգագրութեան մասին: Ո՛չ մէկ օր Երուսաղէմը իմս եղած է: Տուէ՛ք ինծի ուրիշ թերթեր եւ ուրիշ լուրեր, որովհետեւ կարդալ չեն գիտեր:

[Այսպէս ըսաւ թերթեր ծախողը]: 

-Անոր պատուհանները ո՛չ մէկ բանի կը նային:

Բաց են, հաշիւ չունեցող սարահարթեր կու գան անոր պատերազմի օրերուն: Պատերազմի օրերուն բացի մեռելները ոչինչ կը հաշուըւի: Սարահարթերը, արեւը, բռնագրաւողներուն զէնքերը կու գան անոր, որու վրայ գրած են «ո՜վ ոկսեայ Երուսաղէմ»:

Փոքրիկ երազի մը սահմաններուն մէջ, տեսար զիս որ դուրս կու գամ ալ-Քարմէլի բանտէն, որ ինձմէ ծածկած էր պատերազմի տեսքը: Ոեւէ մէկը տեսա՞ւ զիս Երուսաղէմի մէջ, որպէսզի ներողութիւն խնդրեմ անկէ: Պիտի չվերադառնամ այլեւս այնտեղ, որովհետեւ անոր պատուհանները զիս հետաքրքրող ո՛չ մէկ բանի կը նային:

Պզտիկ կին զինուոր մը կանգնեցուց զիս ու հարցուց ինծի ռումբիս ու աղօթքիս մասին: Ներողութիւն խնդրեցի դէմքէս եւ այս պզտիկ կին զինուորին ըսի.

-Ես ո՛չ կը կռուիմ, ո՛չ ալ կ՚աղօթեմ:

Պզտիկ կին զինուորը ըսաւ.

-Ինչո՞ւ Երուսաղէմ եկար ուրեմն:

Ըսի.

-Որպէսզի ռումբին ու աղօթքին մէջտեղէն անցնիմ. աջ ձեռքիս պատերազմի հետքեր կան, իսկ ձախ ձեռքիս՝ տիրոջ հետքերը, սակայն ո՛չ կը կռուիմ, ո՛չ ալ կ՚աղօթեմ:

Պզտիկ կին ոստիկանը ըսաւ.

-Հապա ո՞վ ես դուն:

Ըսի.

-Վիճակախաղի թուղթ մը ռումբին ու աղօթքին միջեւ:

Ըսաւ.

-Ի՞նչ կ՚ընես ատով… Ի՞նչ կ՚ընէ քեզի՝ եթէ շահեցար:

Ըսի.

-Սիրելիիս աչքերուն համար գոյն կը գնեմ:

Պզտիկ կին զինուորը կարծեց, թէ բանաստեղծ եմ, որով եւ ազատ ձգեց զիս:

Եւ ես ինծի հարցուցի.

-Ինչո՞ւ Երուսաղէմ եկայ հիմա:

[Խօսողը Մահմուտ Տարուիշ]:

***

-Գանձ ժայռէ, պարտութենէ ու հազուագիւտ ծառէ…:

Եթէ քաղաքս հիմա հետս ըլլար, ապա կոկորդէս կու տայի եւ կը խմէի սառն ջուրը, որ լերան վրայ կը բնակի:

Եթէ քաղաքս հիմա հետս ըլլար, ապա բոլոր ժամադրութիւններս կը ջնջէի, նոյնիսկ մահուան ժամադրութիւնները, որոնք նախապէս ճշդած էի ու դէպի անոնց կ՚երթայի, սովորութեան համար, հինգ վայրկեան ճշդուած ժամէն առաջ:

Ժայռէ տուփ մը, առատ արեւ եւ ակնյայտ պարտութիւն:

Սկիզբը գործը չէր, ոչ ալ խօսքը: Սկիզբը… պարտութիւնն էր:

Եթէ քաղաքս հիմա պայուսակներուս մէջ ըլլար, ապա կը հեռանայի: Ով որ տեսաւ զիս՝ գժտուեցաւ հետս ու մեռցուց զիս, որովհետեւ գեղեցիկ քաղաքս կը նմանի սիրելիի մը, որ դեռ չէ ծնած: Իսկ գիշերը միշտ դանդաղ է ու նարնջագոյն:

Ժայռէ պատկեր մը, որ եօթը բլուրներու, երեք հազար տարիներու եւ յիսուն մարգարէներու վրայ կախուած է: Չորս միլիոն դաշոյն, ծառ, ինչպէս նաեւ հինգ որոշումներ Միացեալ ազգերու կազմակերպութենէն եւ մէկ միլիոն սպաննուած կամ աւելի:

Ձեռքս կ՚երկարի անոր, բայց չի՛ հասնիր…:

Օր մը, ձեռքէս առաջ հասայ, եւ թիւերէն մէկուն վրայ տատանեցայ: Ո՛չ մէկ բան բռնեցի, որովհետեւ ձեռքէս առաջ հասայ: Սիրտս ալ կուրծքէս չ՚ելլեր:

Թիւերը կը հոսին արիւն, աչքեր, թուականներ, կօշիկներ, եղերգութիւններ, գահեր, գամեր, բանաստեղծութիւններ… Թիւերը կը հոսին ու կը մեռցնեն զիս աւելցնելու համար տապկոցը, սիրահարները եւ Երուսաղէմի անունները: Եւ գիշերը միշտ դանդաղ է ու նարնջագոյն: Եւ ո՜վ պարոններ, կը ստէի ձեզի: Երուսաղէմը այս քաղաքը չէ: Այս քաղաքը Երուսաղէմը չէ:

[Այսպէս ըսաւ զգայուն աղջիկ մը, որ զբօսաշրջութեան կեդորնի մը մէջ կ՚աշխատի]:

(«Տխրութեան սովորական օրագիր»)   

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ 

Վաղարշապատ