ՀԱՒԱՏՔ ԵՒ ՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԻՒՆ

«Ո՛վ Տէր, քու ճամբաներդ ցուցուր ինծի, Քու շաւիղներդ սորվեցուր ինծի։ Քու ճշմարտութեանդ մէջ ինծի առաջնորդէ եւ սորվեցուր ինծի, քանզի Դո՛ւն ես իմ փրկութեանս Աստուածը։ Ես Քեզի կը սպասեմ ամէն օր». (ՍԱՂՄ. ԻԵ 4-5)։

Աստուած՝ որ անտեսանելի է, Իր սիրոյն անհունութենէն բխող Յայտնութեան միջոցով՝ Իր խօսքը կ՚ուղղէ մարդոց իբրեւ Իր բարեկամներուն, կը զրուցէ անոնց հետ, կը հրաւիրէ, որ Իրեն հետ հաղորդութեան մէջ մտնեն, ապա կ՚ընդունի զանոնք այս հաղորդութեան միջոցով։

Ահաւասի՛կ, Աստուծոյ այս հրաւէրին՝ մարդուն համազօր պատասխանը՝ ՀԱՒԱՏՔն է։

Ուստի հաւատալով՝ մարդը իր իմացականութիւնը, բանականութիւնը եւ կամքը ամբողջովին կ՚ենթարկէ Աստուծոյ։ Իր ամբողջ էութեամբ մարդը իր հաւանութիւնը կու տայ Ինքզինք յայտնող Աստուծոյ։

Սուրբ Գիրքը «հաւատքի հնազանդութիւն» կը կոչէ մարդուն այս պատասխանը յայտնութիւն կատարող Աստուծոյ. (ՀՌՈՎՄ. Ա 5, ԺԶ 26)։ Եւ «հաւատքի հնազանդութիւն»ը եւ անոր յարատեւութիւնը՝ ՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԻՒՆ կ՚ենթադրէ։

Աստուած Ի՛նք հաւատարիմ է իր իսկ խոստումին, եւ մարդ՝ իր հաւատարմութեամբ կը նմանի Աստուծոյ, եւ կերպով մը՝ կ՚աստուածանանա՛յ…

«Ամէն» բառը կ՚արտայայտէ Աստուծոյ հաւատարմութիւնը մարդուն հանդէպ, ինչպէս նաեւ մարդուն վստահութեան մասին՝ Աստուծոյ հանդէպ։

Աստուած՝ Իր հայրակամ հոգածութիւնը եւ խնամքը, մարդը հոգեւորապէս սփոփելու եւ մխիթարելու պաշտօնը կը յանձնէ Իր Եկեղեցւոյ պաշտօնեաներուն՝ որոնք քահանաներն են, այսինքն՝ քահանայական նուիրապետութիւնը բովանդակ։

Բայց մարդիկ, պատմութեան մէջ, յաճախ կը հեռանան հաւատքէ եւ հաւատարմութենէ, եւ այս կերպով կը հեռանան Աստուծմէ։ Աստուծմէ հեռանալ կը նշանակէ մօտենալ ոչնչութեան, պարապութեան՝ որ է անիմաստ եւ աննպատակ միջոց մը։ Սակայն Աստուած ամենագութ է եւ ամենողորմ, ուստի Ան ամենայն գուրգուրանքով կը մօտենայ մարդուն՝ որքան ալ ուզէ հեռանալ Իրմէ։

Ուրեմն, մարդուն կը պարտի վերադառնալ իր իսկութեան եւ Աստուծոյ նմանութեան եւ Անոր պատկերին։

Իսկութեան մէջ, մարդուն մէջ միշտ Աստուծոյ կարօտը կայ, մարդ ընդունի կամ ուրանայ այս զգացումը՝ գոյութիւն ունի անոր մէջ, քանի որ Աստուած՝ Արարիչ է, եւ ամէն արարած ներքին հոգեւոր կապով մը կապուած է իր Արարչին, եւ ինչպէս՝ մանուկ մը իր ծնողներուն, մանաւանդ զինք ծնող մօր։ Ուրեմն չհաւատալ՝ Աստուած ուրանալ, մերժել, նոյնիսկ այդ մասին տարակուսիլ մարդկային բնութեան, բանականութեան եւ տրամաբանութեան հակառա՛կ է։

Արդարեւ, աստուածադրուժներ, Աստուծոյ գոյութիւնը ուրացողներ, թերահաւատներ երբ կ՚ուրանան Անոր գոյութիւնը, այս չի նշանակեր, թէ Աստուած գոյութիւն չունի, քանի որ մարդ երբ որեւէ բան չի գտներ, այդ չի նշանակեր, որ այդ բանը գոյութիւն չունի, միայն զայն գտնել եւ տեսնել չկրցողին անկարողութիւնն է. որովհետեւ բան մը չգտնել՝ այդ բանին չգոյութիւնը չի՛ նշանակեր։

Եւ դարձեալ, իրաւ եւ ճշմարիտ գիտուններ, ամբողջ պատմութեան ընթացքին ընդունած եւ ճանչցած են Գերագոյն Էակին՝ իմաստուն եւ բանաւոր Անձին՝ Աստուծոյ էութիւնը եւ գոյութիւնը, թէեւ տարբեր անուններով, բայց միշտ «Աստուած», այնինքն՝ միշտ «աստ՝ հո՛ս եղող, ներկայ՝ ամէն ժամանակ եւ ամէն տեղ, ամենակալ, ամենակարող եւ ամենատես, անժամանակ, անստեղծ եւ անվախճան։ Անձ՝ Որու պատկերով եւ նմանութեամբ ստեղծուած է ինք՝ մա՛րդը։ Ուստի, ճշմարիտ եւ բառին բուն առումով գիտունը գիտէ, որ գիտութիւնը՝ որ բնութեան ծանօթութիւնն է, ունի Արարիչ մը, քանի որ գոյութեան մը համար պէտք է «պատճառ» մը ըլլայ եւ գիտութիւնն ալ պատճառին արդի՛նքն է, եւ ուրեմն գիտութիւնը հիմնուած է «պատճառ-արդիւնք» կոչուած դրութեան մը վրայ, եւ այս դրութեան մէջ անպայման կայ «Նախապատճառ» մը՝ որ է Աստուա՛ծ։

Վերջապէս որեւէ բան ուրանալ՝ կը նշանակէ որեւէ բանի մը գոյութիւնը մերժել. բայց ասիկա արդէն այդ բանին գոյութիւնը անուղղակի կերպով ընդունիլ կը նշանակէ, քանի որ արդէն գոյութիւն չունեցող բանի մը մասին խորհիլ եւ խօսիլն ալ անիմաստ է։ Եւ այս կէտին յիշենք Jean Jacques Rousseau-ն, որ կ՚ըսէ, թէ՝ կը մտածեմ, ուրեմն գոյութիւն ունիմ։ Աստուած ուրացողներ ալ, քանի որ Աստուծոյ մասին կը խորհին, կը խօսին, գաղափար եւ կարծիք կը յայտնեն, ապա ուրեմն հակառակ մտածողութեամբ կ՚ընդունին Աստուծոյ Էութիւնը եւ Գոյութիւնը։

Անոնք՝ որոնք կը դժուարանան Ճշմարտութիւնը տեսնելու եւ հասկնալու, կը նմանին այն մարդուն, որ աչազուրկ է, եւ չի տեսներ արեւը եւ կ՚ըսէ. «արեւ գոյութիւն չունի», նաեւ այդ մարդուն՝ որ երկինքը ամպամած ըլլալուն պատճառով արեւը չի տեսներ եւ կ՚ըսէ. «այսօր արեւը չէ ծագեր»։ Մինչդեռ արեւը միշտ կայ եւ միշտ կը ծագի՛։

Եւ դարձեալ, անոնք, որոնք թերահաւատ են, անգամ մը թող փորձեն ետ նայիլ իրենց կեանքին եւ հոն անպայման պիտի հանդիպին դէպքի մը՝ ուր պիտի տեսնեն Աստուծոյ հրաշալիքը։

Չէ՞ պատահած, որ դժբախտութեան մը, արկածի մը պահուն ինքնաբերաբար «Աստուա՛ծ իմ» գոչած են ճիշդ այն վայրկեանին, երբ Աստուծոյ չգոյութեան մասին մեծ մեծ կը ջարդէին…

Արդարեւ, հաւատքը փաստի չի՛ կարօտիր, քանի որ բնութիւնը, մարդը ինք իսկ Աստուծոյ ներկայութիւնը կ՚ապացուցանեն։ Չէ՞ որ François Marie Arouet - Voltaire (1694-1778), բնութիւնը կ՚անուանէ «հրաշք» մը՝ որ Աստուծոյ գոյութեան փա՛ստն է։ Իսկ Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), հրաշքը կ՚անուանէ որպէս բնութեան կանոններուն բացառութիւնը, եւ կ՚ընդունի Աստուծոյ գոյութիւնը, քանի որ բնութիւնը Աստուած ստեղծած է, եւ «հրաշք»ը միայն Աստուած կրնայ կատարել։

Եւ բոլոր այս փաստարկութիւնները ցոյց կու տան, թէ՝ կա՛յ Գերագոյն Էակը՝ Աստուած, որքան ալ ուրանան, մերժեն եւ տարակուսին ոմանք։ Աստուած միշտ կա՛յ մարդուս կեանքին մէջ։ Եւ Աստուած մարմնանալով եւ մարդանալով՝ Տէր Յիսուս Քրիստոսով ցոյց տուաւ, թէ հո՛ս է…

Արդարեւ, սաղմոսերգուն Դաւիթ կ՚աղօթէ Աստուծոյ, որ սորվեցնէ իրեն Իր ճամբաները՝ հաւատքի եւ հաւատարմութեան։ Ուստի, հաւատարմութիւնը կ՚աճեցնէ վեհանձնութիւնը եւ զօրութիւնը, վստահութիւնը եւ ազնուութիւնը, ան կը ներշնչէ այն ինչ որ բարի է եւ օգտակար, ազնիւ։ Իսկ բարի, ազնիւ եւ օգտակար է ան՝ որ պարտաճանաչ է, պատասխանատուութեան կատարեալ գիտակցութիւնը ունի, եւ այդ գիտակցութեամբ կը գործէ։

Ուրեմն «հաւատք»ն ալ պէ՛տք է ըլլայ գիտակցաբար, հասկնալով, իւրացնելով եւ գործելով։ Չէ՞ որ առաքեալը կ՚ըսէ, թէ առանց գործի հաւատքը՝ մեռա՛ծ է։ Եւ պատասխանատու հաւատաւորին պարտականութիւնն է տարածել Լոյսը՝ քանի որ Աստուած Լո՛յս է եւ պէտք է տարածուի. Աստուած ճշմարտութի՛ւն է եւ պէտք է գիտցուի։ Լոյսը եւ Ճշմարտութիւնը տարածել կը նշանակէ ուրիշներու բաժնել, բաժնեկից ընել աղը՝ որ համն է եւ ճաշակը կեանքին, անով սրբացնել շրջանակը, քանի որ ամէն մարդ՝ մարդկութիւնը կարօտը ունի համով խաղաղ կեանք մը վայելելու։ Ինչպէս մանուկը կը կարօտի իր ծնողներուն, մարդն ալ նոյնպէս կարօտը ունի իր Արարչին, Անոր խնամքը եւ հոգածութիւնը վայելելու։ Ուստի, քրիստոնեային պարտականութիւնն է հաւատքը ընդունիլ գիտակցաբար եւ իւրացնել զայն, որովհետեւ հաւատքը պարզ աւանդութիւն մը չէ, ինչպէս կը կարծեն ոմանք ըսելով. «մեր հայրը եւ մայրը այսպէս պատուիրեց եւ սորվեցուց մեզի եւ քրիստոնեայ ենք՝ եկեղեցի կը յաճախենք, սովորաբար կիրակի օրեր Ս. Պատարագի կը մասնակցինք…»։

Այս չէ՛ հաւատքը, ասիկա պարզապէս վարժութիւն մը, սովորութիւն մըն է՝ որեւէ գործ որեւէ ժամուն կատարել սովորութիւն եղածի պէս… ո՛չ։ Հաւատքը պէտք է իւրացնել, հասկնալ, գիտակցաբար ապրիլ, եւ ինչպէս կ՚ըսէ Սուրբ Օգոստինոս Աւրելիոս, հասկնալով հաւատալ եւ հաւատալով հասնկալ… հաւատքի մէջ հաւատարմութեամբ մնալ։

Այս ինքնին առաքելութիւն մըն է, եւ այս առաքելութեան մէջ հաւատարիմ ըլլալ կը նշանակէ՝ կանգուն մնալ եւ չշեղիլ ճշմարտութեան ճամբայէն։ Եւ այս բոլորը կը պահանջեն ինքնաճանաչո՛ւմ։ Եթէ մարդ կորսնցնէ ինքնաճանաչման կարողութիւնը, նաեւ կը կորսնցնէ իր կեանքի ճամբան՝ լուսաւոր ընթացքը։

Արդարեւ, ծառայութեան ճամբան սիրոյ եւ անձնուիրութեան ճամբայ մըն է, բայց ան լեցուն է նաեւ փորձութիւններով եւ ան, որ կրնայ յաղթահարել, եւ փորձութիւններու եւ դժուարութիւններուն հետ գլուխ ելլել հաւատքի ուժով եւ համբերութեամբ, հաւատարիմ իր հաւատալիքներուն, կը հասնի Լոյսին եւ Ճշմարտութեա՛ն։

Միթէ կեանքը ասիկա ցոյց չի՞ տար մեզի. եղած չէ՞ դարերու ընթացքին, չե՞ն եղած յոռետես, թերահաւատ, սկեպտիկ սոփեստներ, հաւատքով թափուր ինկած հոգիներ՝ որոնք միմիայն դիտելով կեանքի խոչերը եւ խութեր, յոռի եւ նեխուկ կողմեր, դժբախտ եւ շատ անգամ յուսահատ վախճան մը ունեցած են։

Հո՛ս, ուրեմն, կարելի է դնել ՀԱՒԱՏՔը՝ անկեղծ հաւատքը՝ իբր սրբող եւ ազնուացնող հուր մարդկային՝ մարդ-էակին…

ՄԱՇՏՈՑ ՔԱՀԱՆԱՅ ԳԱԼՓԱՔՃԵԱՆ

Փետրուար 12, 2026, Իսթանպուլ