ԿԱՍԿԱԾՈՂ ԽԵԼԱՑԻՆԵ՞Ր, ԹԷ ԿՈՒՐԱՑԱԾ ԻՆՔՆԱՎՍՏԱՀՆԵՐ

«Աշխարհի խնդիրը այն է, որ խելացի մարդիկ լեցուն են կասկածներով, մինչդեռ յիմարները՝ ինքնավստահութեամբ»։

ՉԱՐԼԶ ՊՈՒՔՈՎՍՔԻ

Առաջին հայեացքով պարզ եւ գրեթէ ասացուածքի նման հնչելով, իրականութեան մէջ խորափոր դիտարկում մըն է մարդկային բնաւորութեան, հասարակական յարաբերութիւններու եւ քաղաքակրթական ճակատագրի մասին։ Այս միտքը կարելի է կարդալ ո՛չ միայն որպէս անհատական հոգեբանութեան քննութիւն, այլեւ որպէս համակարգային խնդրի նկարագրութիւն, որ դարեր շարունակ ուղեկցած է մարդկութեան։ Այս խօսքը խոր ու դառն ճշմարտութիւն մը կը բացայայտէ մարդկային կեանքի մասին. ան ո՛չ միայն անհատի հոգեբանական վիճակ մը կը նկարագրէ, այլեւ՝ ամբողջ հասարակութիւններու գործելաձեւը, ուժի բաշխումը եւ սխալ որոշումներու արմատները։

Խելացի մարդը, իր գիտակցութեան լայնութեան պատճառով, հակուած է հարցնելու, կասկածելու, ինքն իրեն քննադատելու։ Ան կը տեսնէ աշխարհի բարդութիւնը, իրականութեան բազմաշերտ բնոյթը եւ իր սեփական գիտելիքներու սահմանները։ Ահա՛, թէ ինչո՛ւ ան հազուադէպօրէն կը խօսի բացարձակ վստահութեամբ։ Կասկածը խելացի մարդուն համար թուլութիւն չէ, այլ պատասխանատուութեան ձեւ մըն է։ Ան կը հասկնայ, թէ սխալելու հնարաւորութիւնը միշտ կայ եւ այդ գիտակցութիւնը զինք կը զսպէ՝ շտապ եզրակացութիւններ ընելու կամ ուրիշներուն վրայ իր կամքը պարտադրելու մէջ։

Հակառակ անոր, յիմար մարդը իր անգիտութեան մասին անտեղեակ է։ Ան չի տեսներ այն, ինչ որ չի գիտեր եւ այս կուրութիւնը իրեն կու տայ կեղծ վստահութիւն։ Իրեն համար աշխարհը պարզ է, խնդիրները՝ դիւրին, իսկ պատասխանները՝ յստակ։ Այս ինքնավստահութիւնը շատ անգամ կը վերածուի բարձրաձայն կարծիքներու, անզիջող դիրքերու եւ վտանգաւոր որոշումներու։ Քանի որ ան չի կասկածիր, նաեւ չի սորվիր։ Իսկ քանի որ չի սորվիր, իր սխալները կը կրկնուին՝ աւելի մեծ վնաս պատճառելով։

Պուքովսքիի այս միտքը արդիական է յատկապէս հասարակական եւ քաղաքական կեանքին մէջ։ Յաճախ իշխանութեան կը հասնին ո՛չ թէ ամենախոհուն կամ ամենախելացի մարդիկը, այլ անոնք, որոնք ամենաշատ վստահութիւն կը ցուցաբերեն իրենց խօսքերուն մէջ։ Ժողովուրդը հակուած է հետեւելու անոնց, որոնք կը խօսին առանց կասկածի, առանց երկմտանքի։ Իսկ անոնք, որոնք կը զգուշացնեն բարդութիւններու, վտանգներու եւ անորոշութիւններու մասին, կը նկատուին տկար կամ անվճռական։

Իմաստուն մարդը թերեւս ան է, որ կը կարողանայ կասկածը եւ ինքնավստահութիւնը հաւասարակշռել։ Ան կը կասկածի՝ որպէսզի խորանայ, բայց նաեւ կը գործէ՝ գիտակցելով իր պատասխանատուութիւնը։ Ան չի ձգտիր բացարձակ ճշմարտութիւններ հռչակել, բայց նաեւ չի փախչիր դիրքորոշում ունենալէ։ Այսպիսի մարդը հազուադէպ է, որովհետեւ ան կը պահանջէ ներքին աշխատանք, խոնարհութիւն եւ քաջութիւն միաժամանակ։

Այս վիճակը ողբերգական շրջան մը կը ստեղծէ. խելացի մարդիկ, կասկածով եւ ինքնաքննադատութեամբ լեցուն, շատ անգամ լռութիւն կը նախընտրեն, մինչդեռ յիմարները, ինքնավստահութեամբ զինուած, կը գրաւեն հրապարակը։ Արդիւնքը՝ աշխարհ մը, ուր աղմուկը կը յաղթէ մտածումին, իսկ վստահութիւնը՝ իմաստութեան։

Պուքովսքիի միտքը առանձնայատուկ կերպով կը բացայայտուի քաղաքական եւ հասարակական դաշտերուն մէջ։ Պատմութիւնը լի է օրինակներով, երբ խոհեմ եւ կասկածոտ մտքերով մարդիկ մնացած են ստուերի տակ, մինչդեռ աղմկոտ եւ ինքնավստահ կերպարներ առաջնորդած են զանգուածները դէպի աղէտներ։ Խելացի մարդը կը զգուշացնէ վտանգներէ, կը խօսի հետեւանքներու մասին, կը փորձէ դանդաղեցնել ընթացքը։ Բայց անոր ձայնը կը խեղդուի վստահութեան ճիչերուն մէջ։

Սակայն Պուքովսքիի խօսքը կարելի չէ կարդալ միայն իբրեւ հեգնական դատապարտում։ Ան նաեւ զգուշացում մըն է։ Կասկածը պէտք չէ մեզ անդամալուծէ, իսկ ինքնավստահութիւնը՝ կուրացնէ։ Ճշմարիտ իմաստութիւնը գուցէ գտնուի այն վիճակին մէջ, ուր մարդը կը գիտակցի իր սահմաններուն, բայց միեւնոյն ժամանակ կը համարձակի խօսիլ եւ գործել պատասխանատու կերպով։

Եզրափակելով՝ այս խօսքը մեզ կը հրաւիրէ նայիլ ո՛չ միայն ուրիշներուն, այլեւ մենք մեզ։ Մենք կասկածող խելացինե՞ր ենք, թէ կուրացած ինքնավստահներ։ Եւ աւելի կարեւորը՝ ինչպէ՞ս կրնանք մեր կասկածը վերածել խորութեան եւ մեր վստահութիւնը՝ խոհեմութեան։ Ահա այս հարցերուն մէջ է, թերեւս, Պուքովսքիի դառն, բայց ազնիւ խօսքին իրական արժէքը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ